UIT: Ravage #223 van 29 november 1996  

Uraniumslagvelden van irak tot bijlmer

De radioactieve erfenis van Operatie Desert Storm (1)

Tijdens de Golfoorlog werd door de Geallieerden een deel van hun voorraad verarmd uranium gedumpt in de vorm van pantserdoordringende antitankgranaten. Zes jaar later ligt een groot deel van Irak en een deel van Koeweit nog altijd bezaaid met de radioactieve fragmenten en stofdeeltjes van de projectielen. Het eerste deel van een tweeluik over de geheime gevaren van verarmd uranium.

Terwijl in de civiele industrie de trend bepaald wordt door de toepassing van steeds schonere technologie, vindt er in de militaire industrie een tegenovergestelde ontwikkeling plaats. Er is een evolutie gaande van wapens die in staat zijn grote aantallen mensen te doden. Niet alleen tijdens de feitelijke oorlogvoering, maar ook tot ver daarna. De verscheidenheid van dit soort wapens groeit met het verstrijken van de tijd: chemische en biologische strijdmiddelen, landmijnen, kernwapens, en giftige herbiciden. Sinds de Golfoorlog moeten we aan deze lijst wapens toevoegen die gemaakt zijn van het kernafvalproduct verarmd uranium.

Tankpantsers en pantserdoordringende munitie van verarmd-uraniumfabrikaat bleken zeer effectief bij hun eerste gebruik op oorlogschaal. Maar doordat deze wapens zo effectief waren, hebben nu tientallen landen de beschikking over verarmd-uraniumwapens of de technologie om ze te ontwikkelen voor hun arsenalen. De snelle proliferatie zal het tactisch voordeel die deze wapens op dit moment nog bieden bij tankveldslagen sterk doen afnemen.

De ongecontroleerde verspreiding van verarmd uranium over de slagvelden kan tot ernstige gezondheidseffecten leiden voor vriend en vijand. Tijdens de Golfoorlog waren de meeste Amerikaanse troepen zich niet bewust van de aanwezigheid en de gevaren van verarmd uranium op het slagveld. Duizenden militairen kwamen in contact met besmette voertuigen die geraakt werden door uraniummunitie. Het Pentagon is onwillig om over de gevaren van verarmd-uraniumwapens te discussiëren vanwege hun effectiviteit bij tankveldslagen en het vooruitzicht op kostbare gezondheidszorg en schadeclaims voor veteranen die zijn blootgesteld.

De schadelijke effecten van verarmd-uraniumwapens reiken echter veel verder dan de Golfoorlogveteranen. Werknemers in de uranium- en wapenindustrie, van mijnbouw tot en met de fabrieken waar de uraniumwapens worden gemaakt, staan ook bloot aan stofdeeltjes uranium. Ook de gezondheid van burgers die in de nabijheid wonen van de fabrieken, testgebieden en besmette slagvelden wordt aangetast. Irak en Koeweit zijn de eerste landen die te maken hebben met de radioactieve erfenis van de moderne 'conventionele' oorlogvoering.

Gebagatelliseerd

Bijna zes jaar na Operatie Desert Storm ligt een groot deel van Irak en een deel van Koeweit nog altijd bezaaid met de radioactieve fragmenten en stofdeeltjes van uraniumprojectielen. Een groot aantal mensen in deze regio staat tot op de dag van vandaag bloot aan de ioniserende straling van verarmd uranium.

Beide landen zijn nooit geïnformeerd over het gebruik van verarmd uranium. Laat staan dat ze enig advies hebben gekregen hoe dit radioactieve zware metaal moet worden opgeruimd.

In officiële publicaties van Amerikaanse overheidsinstanties wordt de chemische giftigheid schoorvoetend erkend, maar de radiologische gevaren worden consequent gebagatelliseerd. Het in januari '96 uitgelekte technische rapport Health and Environmental Consequences of Depleted Uranium Use in the U.S. Army van het Milieubeleidsinstituut van het Amerikaanse leger (AEPI, juni '95) komt met duidelijk andere verklaringen: "Geen beschikbare technologie kan de inherent chemische en radiologische giftigheid van verarmd uranium wezenlijk veranderen.

Dit zijn intrinsieke eigenschappen van verarmd uranium", en: "Verarmd uranium is laag radioactief afval en moet daarom worden geplaatst in een opslagplaats met een vergunning voor het bergen van kernafval". Er is dus geen veilige manier om verarmd uranium te gebruiken. Dit leidt tot de fundamentele vraag waarom iets dat onder alle andere omstandigheden wordt beschouwd als radioactief en chemisch afval, op het slagveld als veilig wordt verondersteld.

Dezelfde vraag kan ook gesteld worden bij (ongelukken met) het civiel gebruik van verarmd uranium. Zoals het geval was met de El Al Boeing die in de Bijlmer neerstortte. Zonder ook maar enig zinnig onderzoek beweert de stadsdeelraad Zuidoost "dat de door de bewoners naar voren gebrachte klachten niet zodanig waren dat een relatie met het vliegongeluk aannemelijk is".

Besmetting

De Verenigde Naties eisen van Irak dat het zijn mijnen opruimt, maar blijken niet bereid om de gevolgen van verarmd uranium in Irak te onderzoeken, noch technologie ter beschikking te stellen om het kernafval zoveel mogelijk te verwijderen. 7 Februari 1995 bracht de Iraakse delegatie binnen de commissie mensenrechten van de Economische en Sociale Raad van de VN (ECOSOC) in Genève een rapport in met de voorlopige resultaten van het milieu-onderzoek. Het document is echter nooit aan de orde gesteld.

De vraag rijst waarom de commissie mensenrechten van de ECOSOC alleen maar oog heeft voor de martelpraktijken van dictator Saddam Hoessein en de mensenrechtenschendingen van de geallieerde strijdkrachten van de anti-Irakcoalitie stilzwijgt.

Schroot- en aërosoldeeltjes uranium hebben de bodem en het grond- en oppervlaktewater van Irak en een deel van Koeweit besmet.

Het onderzoek van het AEPI draagt nieuwe feiten aan die eerdere aannames in overheidsdocumenten en interviews met hooggeplaatste militairen doen verbleken. Veldcommandanten van het Amerikaanse leger schatten tot voor kort dat wanneer een anti-tankgranaat van verarmd uranium een hard oppervlak treft dat tien procent verbrandt en verstuift in micrometer-grote uraniumoxyde-deeltjes.

Volgens het AEPI-rapport wordt tot 70 procent van de penetrator in kleine uranium-oxydedeeltjes verstuifd. Elders in het rapport melden de onderzoekers: "Bij Aberdeen (een testgebied, HvdK), werd besmette bodem ontdekt tot dieptes van twintig centimeter onder een roestende penetrator op het bodemoppervlak. Dit suggereert dat verarmd uranium kan worden opgelost en migreren..."

Zestig procent van de geproduceerde aërosoldeeltjes zijn kleiner dan vijf micrometer in diameter (minder dan tien micrometer wordt beschouwd als inadembaar). De meeste deeltjes die geproduceerd worden zijn dus van een grootte die kan worden ingeademd om permanent opgesloten te worden in de longen. Een onbepaald aantal Irakezen, inwoners van Koeweit en Golfoorlogveteranen hebben deze stofdeeltjes ingeademd en ingeslikt.

Afwijkingen

Het rapport dat de Iraakse delegatie binnen ECOSOC bij de commissie mensenrechten inbracht was gestoeld op de tussentijdse bevindingen van een aantal nog lopende onderzoeken. De Iraakse Vereniging voor Milieubescherming en -verbetering (ISEPI) heeft de aanwezigheid van besmetting door verarmd uranium in het zuiden van Irak aangetoond.

Ook heeft ze medische studies gepubliceerd die een toename vaststellen in het aantal gevallen van kinderkanker, geboorte-afwijkingen en onvruchtbaarheid bij mannen, vooral in het besmette zuiden van het land. De geboorte-afwijkingen tonen overeenkomsten met die van kinderen van de zieke Golfveteranen. In het erfelijk materiaal van de mannelijke geslachtscellen van de vaders zijn bepaalde breuken en fragmentaties gevonden in de chromosomen (trisomieën).

Een studie door Muna Elhassani van het Iraakse Centrum voor registratie van kanker toont aan dat tussen 1989 en 1993 de gerapporteerde gevallen van leukemie in de provincie Al-Quadisyah is toegenomen met 183%, in Basra met 56% en in Al-Muthana een schrikbarend percentage van 350%. Allemaal gebieden waar besmetting met verarmd uranium is geconstateerd.

In gebieden waar geen verarmd uranium is gebruikt, zoals in Najav en Kerbala, zijn geen toenamen geconstateerd. Ofschoon er sterke aanwijzingen zijn dat het te maken heeft met de aanwezigheid van verarmd uranium kan er uit het voorlopige onderzoek nog geen harde conclusies worden getrokken. Het nog lopende onderzoek wordt in toenemende mate bemoeilijkt door de voortdurende sancties.

Op 20 november 1989, negen maanden voor het embargo tegen Irak van kracht werd, werd het verdrag over de rechten van het kind door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties aangenomen. In artikel 38 daarvan staat: 'Overeenkomstig hun verplichtingen onder de internationale humanitaire wet de burgerbevolking te beschermen in gewapende conflicten zullen staatsorganen alle mogelijke maatregelen nemen om de bescherming en zorg van kinderen die getroffen worden door een gewapend conflict te waarborgen'.

Dit verdrag is evenals tal van andere verdragen nooit nageleefd. Sinds de instelling van het VN-embargo in augustus 1990 hebben de Irakezen feitelijk geen politieke en economische rechten meer. Terwijl de mainstream media speculeert over de massavernietigingswapens van Saddam Hoessein dringt nauwelijks het besef door dat de sancties meer hebben gedood dan alle slachtoffers van de Golfoorlog bij elkaar.

Een half miljoen Iraakse kinderen zijn aan de gevolgen van de boycot bezweken. In combinatie met de gevolgen van de verspreiding van uraniumdeeltjes in het milieu zal de Golfoorlog en het VN-embargo tot in volgende generaties slachtoffers blijven eisen onder de Iraakse bevolking.

Henk van der Keur

Documentatie en Onderzoekscentrum Kernenergie, stichting Laka

Naschrift:

Pas kort geleden werd mij bekend dat de VN-subcommissie voor Voorkoming van Discriminatie en Bescherming van Minderheden in Genève in Augustus een resolutie aannam die het gebruik van ver- armd uranium veroordeelt en oproept tot een verbod op industriële toepassingen van verarmd uranium en andere strijdmiddelen zoals napalm. De subcommissie roept ook NGO's op om informatie te sturen, zodat er een rapport kan worden samengesteld voor de Secretaris Generaal van de VN.

De resolutie werd ingediend door de Britse Claire Palley en was het resultaat van het werk van acht fanatieke lobbyisten. De Ameri- kaan David Weissbrodt probeerde de resolutie te blokkeren. Toen dat niet lukte probeerde hij belangrijke passages in de resolutie af te zwakken. Bijvoorbeeld door de verwijzing naar de Geneefse Conventies te schrappen. Stichting LAKA kan en wil een actieve rol spelen bij het verzamelen van de benodigde gegevens voor het VN-rapport.

[ kader 1 ]

Wat is verarmd uranium?

Verarmd uranium is het zeer giftige en radioactieve restproduct bij het verrijkingsproces van uranium. Het wordt 'verarmd' uranium genoemd omdat het gehalte van de splijtbare uranium-235 isotoop tijdens het verrijkingsproces wordt verlaagd van 0,7% tot 0,2%. Het hoofdbestanddeel van verarmd uranium is het niet-splijtbare isotoop uranium-238 (>99%). Het is een zwakke alfa-straler met een halfwaardetijd van 4,5 miljard jaar(!). De meest doordringende straling is echter niet afkomstig van dit isotoop, maar van de twee daaropvolgende vervalprodukten: thorium-234 en protactinium- 234, beide beta- en gammastralers. Door de grotere actieradius van dit soort straling meet het Amerikaanse leger bij schoonmaakwerkzaamheden na ongevallen met munitie of tankpantsers van verarmd uranium met beta- en gammastralingsmeters.

De pyrofore aard van uranium veroorzaakt dat het brand wanneer het wordt verhit, bijvoorbeeld wanneer een uraniumprojectiel doel treft, of blootstaat aan vuur, zoals bij de contragewichten van de El Al Boeing die 4 oktober 1992 neerstortte in de Bijlmer. Als uranium brandt verspreiden zich onzichtbare aërosoldeeltjes tot wel 42 kilometer van hun bron.

Mensen die stofdeeltjes uranium inademen of inslikken lopen gezondheidsrisico's doordat de radioactieve en chemisch giftige deeltjes in het lichaam accumuleren. Dat geldt vooral voor de nieren en longen. De radioactieve stralingen kunnen lichaamscellen, weefsels en organen aantasten en op den duur vorming van tumoren veroorzaken. De lange-termijn effecten van binnengekregen deeltjes uranium zijn niet volledig bekend, maar het Amerikaanse leger moet met de onthulling van een legerdocument toegeven dat "als verarmd uranium het lichaam binnentreedt, heeft het de mogelijkheid medische gevolgen van betekenis te veroorzaken. De risico's van verarmd uranium in het lichaam zijn zowel chemisch als radiologisch...".

[ kader 2 ]

Verarmd uranium op het slagveld van Desert Storm

Volgens de quasi-officiële geschiedschrijving van de Golfoorlog elimineerden de Amerikaanse en Britse strijdkrachten 6000 Iraakse tanks en pantservoertuigen met de munitie van verarmd-uraniummetaal. Voornamelijk met 30-mm patronen uit het multiloops GAU-8/A kanon in de neus van het A-10 Thunderbolt II grondaanvalsvliegtuig en de 120-mm antitankgranaten van de M1A1 Abrams tank.

Wapendeskundige William Arkin schat de hoeveelheid 30-mm patronen, waarvan elk 272 gram verarmd uranium bevat, op 940.000 stuks en de hoeveelheid 120-mm granaten (1 kg verarmd uranium) op 4000. De totale schatting komt dan uit op 300 ton verarmd uranium. Hij baseert de hoeveelheden op informatie die vrijkwam onder de Freedom of Information Act.

The Gulf War And What We Learned meldt dat de Amerikaanse Lucht- macht 144 A-10 vliegtuigen naar de Perzische Golf deployeerde. Te- zamen voerden de A-10s volgens deze bron tijdens Operatie Desert Storm 8100 vluchten uit, waarbij iedere vlucht 1350 patronen aan boord had. Het GAU-8/A kanon behoort tot de standaarduitrusting van de A-10. Tijdens de Golfoorlog werd het vooral ingezet tegen de Iraakse tanks en scud-lanceerinrichtingen.

In feite is het vliegtuig om dit kanon, het zwaarste dat een gevechtstoestel kan dragen, heen gebouwd. Volgens René Cortenraad, die in zijn scriptie over verarmd uranium put uit bronnen van de Koninklijke Militaire Academie in Breda, had de Amerikaanse Luchtmacht 194 A-10's in aktie tijdens de Golfoorlog. Deze bronnen duiden erop dat alleen al de A-10s naar alle waarschijnlijkheid een veelvoud van 300 ton hebben afgeschoten.

Behalve in munitie wordt uraniummetaal ook ge-'sandwiched' in pantsers om aanvallen van de tegenstander te weerstaan. Het zware metaal, tweenhalf maal zwaarder dan lood, wordt ook gebruikt als contragewicht in de vleugels en staartstukken van vliegtuigen en in de rotorbladen en bepantsering van gevechtshelikopters, zoals de Apache. Maar ook in de neuzen van kruisraketten, zoals de Tomahawks, die tijdens en verschillende malen na de Golfoorlog zijn ingezet door het Amerikaanse leger. Het is de vraag of de totale hoeveelheid uraniumschroot in Irak ooit opgehelderd zal worden.