UIT: Ravage #223 van 29 november 1996  

Terugkeer met gemengde gevoelens

In Nederland ondergedoken Radikal-verdachte geeft zich aan

Begin deze week keerde Matthes na anderhalf jaar terug naar Bremen. Hij wordt gezocht door de Duitse justitie. Die beweert dat hij betrokken is bij het verboden verklaarde tijdschrift Radikal. In juni '95 dook hij onder toen ook hij doelwit bleek te zijn van 'Operatie Wasserschlag', een grootscheepse politie-operatie met tientallen huiszoekingen. Hierbij werden vier mensen gearresteerd. Tegen vele anderen werd een gerechtelijk vooronderzoek begonnen. Een groot deel van zijn voortvluchtige periode heeft Matthes in Nederland doorgebracht. We spraken hem vlak voor zijn terugkeer.  

De vier mensen die tijdens 'Operatie Wasserschlag' gearresteerd werden, zijn na een half jaar gevangenschap - waarvan de eerste drie maanden in volledige isolatie - vrijgelaten. Volgend voorjaar wordt het begin van het proces tegen hen verwacht. Dit proces kan wel een jaar duren. Matthes, zijn mede-onderduikers en anderen zullen daarna voor de rechtbank moeten verschijnen. Als makers of verspreiders van het blad Radikal zouden ze zich allen schuldig hebben gemaakt aan het overtreden van artikel 129: vorming van een criminele vereniging en "werving voor terroristische groepen". 

Enkele maanden geleden keerden drie andere personen die net als Matthes de dans waren ontsprongen en sindsdien ondergedoken zaten, terug om zich demonstratief aan te geven. Zij hadden ingeschat dat justitie de aanklacht in de loop van het onderzoek steeds verder had moeten uitkleden en wilden graag weer terug. Wat niet wil zeggen dat ze bereid waren om verklaringen af te leggen of anderszins aan het onderzoek mee wilden werken.  

Twee van de drie kwamen inderdaad na een dag weer vrij. De derde werd er van verdacht verder in Nederland met Radikal bezig geweest te zijn en kwam pas drie maanden later, afgelopen september, vrij.

Matthes had ook nog een extra verdenking aan zijn broek gekregen: hij zou iets met het actiegroepje "Anti Imperialistische Zellen" (AIZ) te maken hebben. Mede om die reden besloot hij niet mee te doen met de anderen die zich "aangaven". Nu gaat hij, niet zonder twijfel, toch terug. Ook omdat het vooronderzoek wegens de AIZ is ingetrokken.  

Met welk gevoel ga je terug? Ben je opgelucht dat je eindelijk terug kunt of ben je bang voor wat er komen gaat?

Matthes: ,,Het is nogal gemengd. Natuurlijk kijk ik uit naar het weerzien van m'n vrienden en de vertrouwde omgeving. Maar ik voel me ook een beetje triest omdat ik het afgelopen jaar - ook al viel dat niet altijd mee - een nieuw leven heb opgebouwd en vrienden en vriendinnen heb gekregen die ik nu weer verlaat. Ik vond ook dat ik op het punt stond dat ik moest kiezen om óf echt hier te gaan leven óf terug te keren naar Bremen.

Het hangt er verder van af wat ze doen als ik terugga. Er is toch een reële kans dat ze me niet laten gaan en voor wie-weet-hoe lang vasthouden. Als dat niet gebeurt, wordt het een drukke tijd voor me. Ik zal me weer in het alledaagse leven moeten inwerken. Dat zal voor een groot deel bestaan uit allerlei juridisch gedoe, vergaderingen met de steungroep en zo...'' 

Hoe zag je leven eruit nadat je onderdook? Kon je na een tijdje weer een 'normaal' leven lijden of is dat er nooit van gekomen?

,,Ik merkte pas dat ze me moesten hebben toen bij die politie-operatie op 13 juni 1995 ook mijn huis overhoop werd gehaald. Ik ben sindsdien niet meer naar huis teruggekeerd. De advocaat ging uitzoeken wat er aan de hand was en er bleek ook tegen mij een arrestatiebevel te bestaan. Dan moet je van alles improviseren en via allerlei tussenstations - waar ik natuurlijk niets over ga vertellen - kwam ik na weken ergens in het buitenland op een plek waar ik relatief rustig kon zitten. Het lukt dan natuurlijk niet om die rust ook te krijgen. Ik was vooral de eerste tijd geen moment in staat om achterover te zitten of lekker een boek te lezen. Dat komt onder meer omdat je nauwelijks weet wat er precies aan de hand is. Het is onmogelijk om goede informatie te krijgen, zeker op korte termijn, over de gebeurtenissen in Duitsland.

,,Na een tijd went de situatie wel. Het is zeker niet zo dat ik me 24 uur per dag achtervolgd heb gevoeld. Ik heb me ook nooit opgesloten omdat ik de straat niet opdurfde. Maar je vergeet nooit dat je in een hele bijzondere positie zit. Het zijn ook relatief kleine dingen. Je kunt allerlei mensen niet vertellen waarom je hier bent, je kunt je officiële papieren niet zomaar aanvragen, je kunt niet eens een bankrekening openen... 

,,De laatste tijd waren het meer bepaalde momenten of voorvallen die me met de neus op de feiten drukken. Tijdens het eten bijvoorbeeld, dan moest ik ineens denken aan de maaltijden met de woongroep vroeger...

,,Het grappige is dat ik het afgelopen jaar ook dingen heb kunnen doen waar ik anders nooit aan toe zou zijn gekomen. Zoals enthousiast fietsen en een land als Nederland beter begrijpen, inclusief de levensomstandigheden, cultuur en die merkwaardige relatie van de Nederlanders met het water. Ik heb ook over hele andere zaken met hele andere mensen gesproken dan ik normaal zou hebben gedaan. Ik heb mezelf daardoor veel beter leren kennen.'' 

Je hebt een groot deel van de tijd in Nederland doorgebracht. Ik ben benieuwd hoe je de Nederlandse radicale politieke scene ervaren hebt?

,,Nederland wordt vanuit Duitsland eigenlijk altijd geïdealiseerd. Het is dat leuke vrijgezinde land, waar alles kan en je overal kunt blowen en de mensen niet racistisch zijn en zo. Het afgelopen jaar heb ik onder de oppervlakte kunnen kijken. Ik heb een 'aardig mondje Nederlands' leren spreken en lezen en ontdekte daardoor een heel andere werkelijkheid. Wat me bijvoorbeeld flink verbaasde was wat ik las en hoorde over de relatie en de geschiedenis met Indonesië. Dit stond dan wel fors in de aandacht omdat het land vijftig jaar onafhankelijk was, maar het vreemde is dat er over veel voor de hand liggende zaken niet gepraat werd, of heel moeizaam. De koloniale betrokkenheid, ook met Suriname, is aardig onder het tapijt geschoven. Dat is vooral vreemd omdat je in het dagelijkse leven, op straat, zo duidelijk ziet dat er allerlei banden met de ex-koloniën zijn geweest, of nog zijn.  

,,Er bestaat in Nederland ook een vreemde consensus over dat hier geen racisme is. Dit heeft vreemde uitwerkingen. Bijvoorbeeld in de media; daar lijkt uit alle macht de conclusie vermeden te worden dat racisme een rol speelt bij bepaalde voorvallen. Dan zie je wel kleine berichtjes over bijvoorbeeld brandstichting in een gebouw waarin vluchtelingen gehuisvest zouden worden, maar het motief wordt nooit genoemd. Terwijl je eerder kon lezen dat buurtbewoners protesteerden tegen de komst van het opvangcentrum...'' 

,,De politieke scene heb ik goed leren kennen. Door blaadjes te lezen en met mensen te praten en aan wat dingen mee te doen. Het is hier allemaal veel pragmatischer, minder ideologisch dichtgetimmerd dan in Duitsland. Daardoor is er ook een minder strenge scheiding van blokken. Het loopt van radicaal naar gematigd naar a-politiek vloeiender in elkaar over. De inval bij Ravage is een goed voorbeeld. Dat er verzet kwam vanuit de kraakbeweging was natuurlijk prachtig, maar dat zou in Duitsland wellicht ook gebeurd zijn. Wat ik zo opmerkelijk vond, is dat het blad niet gecriminaliseerd wordt, maar juist min of meer steun krijgt uit de journalistenwereld en de parlementaire politiek. Dat zou je in Duitsland nooit te zien hebben gekregen! Evenmin zouden daar als het blad ter verdediging een manifestatie organiseert en daarbij journalisten van grote media achter de tafel uitnodigt, deze ook nog verschijnen. Ik vind dat leuk.

,,Voor mij was het ook verrassend om te zien dat mensen die met linkse activiteiten bezig zijn aan bod komen in de gewone pers. In Duitsland gebeurt dat gewoon niet. Die ruimte is er niet, je kunt je verhaal alleen in de eigen bladen kwijt.''

Maar geldt dat niet alleen voor actiegroepen die zich heel erg op één bepaald thema richten, de one-issue-groepen, de specialisten? Er wordt ook duidelijk een prijs betaald: je mag alleen "meepraten" zolang je gematigde taal uitslaat. Als je te radicale dingen gaat beweren gaan de deuren bij de grote media net zo snel weer dicht.

,,Ik denk dat dat wel klopt. Neem nou Schiphol, dat wordt geheel beperkt tot een milieu-kwestie. Terwijl er natuurlijk veel meer speelt, maar dat komt nooit op tafel. Bijvoorbeeld sex-toerisme, al die mannen die naar Thailand en omstreken gaan om de goedkope prostituees, daar hoor je niemand over. 

,,Ook de actie-scene blijkt trouwens z'n verborgen geschiedenis te hebben. Toen ik die verhalen hoorde over bijvoorbeeld de keiharde gevechten met de PVK (Politieke Vleugel van de Kraakbeweging, probeerde eind jaren tachtig hardhandig de actiebeweging te "reorganiseren", red.) viel ik echt achterover. Dat soort intern gebakkelei hebben jullie dus gehad! Dat komt nooit naar buiten. In Duitsland zou het hebben geleid tot een enorme pamfletten-oorlog, hier werd angstvallig geprobeerd om het buiten alle discussie en publiciteit te houden.'' 

Heb je de beschrijving ervan in het Bilwet-boek Bewegingsleer gelezen? Het werd ook in het Duits vertaald.

,,Ik heb dat wel gelezen, maar ik werd er niet vrolijker van. Zij situeren die periode als "einde van de kraakbeweging". Maar wie zijn zij om dat te bepalen? Misschien was het het einde van hún bewegingstijd, schrijf dát dan. Er is nu nog steeds een kraakbeweging, al is die heel anders dan in de jaren tachtig. En je hebt ook overal actiegroepjes. Dat is ook beweging, er is nooit een einde geweest. 

,,Het is nu vrij klein allemaal, maar wel gevarieerd. Ik vind dat verfrissend. Ook dat in een actieblad als Ravage bijvoorbeeld over culturele zaken geschreven wordt. Wat de breedte van het blikveld betreft is het hier beter gesteld dan in Duitsland.  

,,Aan de andere kant vind ik het vaak vermoeiend dat iedereen maar wat doet en zich nooit af lijkt te vragen waar het nou toe dient, en waar het naar toe moet gaan, wat het dóel nou is. Over dat soort zaken wordt nooit gepraat. Zo'n blad als Ravage komt gewoon elke twee weken uit. Ik vind het prachtig dat dit hier zo makkelijk kan, dat je er zelfs subsidies voor kunt krijgen en banenpoolers kunt aanstellen. Maar het is ook wel wat waard om helderder voor ogen te hebben wat je er mee wilt beréiken. Daar hoef je in Nederland echter niet mee aan te komen.'' 

In zekere zin is radicaal-links in Duitsland toch veel gevarieerder dan in Nederland. Hier hou je op met actievoeren als je een baan krijgt of een kind. In Duitsland zie je bij demonstraties en manifestaties een veel gemengder publiek.

,,Dat is wel waar. Wat in Duitsland ook heel gewoon is, en in Nederland bijna niet voorkomt, is dat mensen allerlei zaken beginnen, omdat ze geld moeten verdienen. Collectieve kroegen, winkeltjes, drukkerijen, noem maar op, die ook een politieke rol vervullen. In Nederland heb je dat niet. Misschien heeft dat met de uitkeringen te maken. De actiebeweging is in Nederland veel meer een jongerenzaak. Ik wil overigens wel benadrukken dat mijn beeld van Nederland en de actiebeweging nog lang niet volledig is. Ik heb alleen maar een begin gemaakt, een klein kijkje genomen.'' 

Als lezers onder elkaar - want wie zegt dat jij echt wat met het maken van Radikal van doen had - waarom verschijnt Radikal eigenlijk nog steeds in deze ondergrondse vorm? Als je in een Duitse linkse boekhandel rondkijkt, zie je een enorme hoeveelheid tijdschriften die niet met repressie te maken hebben: Arranca, Bahamas, 17oC, Die Beute, AK, noem maar op...

,,Het is natuurlijk niet zo dat Radikal ervoor kiest om die repressie te ondergaan. Andere bladen worden ook aangepakt. Zeker als ze zouden afdrukken wat de Radikal schrijft en als ze zich net zo zouden organiseren (niet openbaar, met een postbus in het buitenland, gemaakt door verschillende groepen enzovoorts). Maar het verschil tussen Radikal en al die andere bladen is dat het echt een landelijke actieblad is. Bedoeld voor mensen die radicale linkse acties voeren. Dat is het eigenlijk al twintig jaar. Die andere bladen zijn dat niet, of ze zijn sterk op een bepaalde stad of gebied gericht. Het is goed dat ze er zijn, en ik lees ze zelf ook graag, de meeste tenminste, maar het zijn allemaal bladen van een heel specifiek groepje voor een specifieke doelgroep en merendeels heel theoretisch. Radikal is juist een blad dat gebruikt kan worden door iemand in een dorp die ook iets wil doen. In Radikal vind je berichten en persverklaringen over allerlei acties in de meeste uiteenlopende plaatsen en dat doen die andere bladen niet. Daarnaast staan er ook achtergrondverhalen in, series, die meer theoretisch zijn.  

,,Als je in Duitsland openlijk een blad maakt, moet je voortdurend uitkijken bij wat je publiceert. Het minste geringste kan uitgelegd worden als steun aan een "terroristische" groepering en als aanleiding gebruikt worden om je lastig te vallen. Het "illegaal" maken van een blad heeft veel nadelen maar tenminste één belangrijk voordeel: er hoeft geen zelfcensuur toegepast te worden. Dat wat in Duitsland "de schaar in je hoofd" wordt genoemd, speelt dan geen rol.'' 

In Trouw heeft een lang interview gestaan met jullie, de mensen die in Nederland ondergedoken zaten, vlak voordat je drie collega's terug naar Duitsland gingen. Jij verklaarde toen dat je de prijs die er betaald moest worden voor de politieke activiteiten, achteraf veel te hoog vond...

,,In Duitsland, in de kringen van de steungroep voor onze zaak, heeft dat interview en die opmerking veel stof doen opwaaien. Maar ik bedoelde niet zozeer de prijs die ik er persoonlijk voor moest betalen. Wat ik bedoelde was dat de effecten van zo'n politie-optreden en het arresteren en wegjagen van mensen, veel ingrijpender zijn dan erkend of beseft wordt. Wat je steeds weer ziet, is dat zo'n razzia tot enorme spanningen binnen de scene lijdt. Er ontstaat veel geruzie, groepen vallen uit elkaar, argwaan... Het maakt veel meer kapot dan iedereen erkent. Dat komt voor een belangrijk deel omdat niemand het er van tevoren over heeft. Het komt pas aan bod als het te laat is, als de klappen al gevallen zijn. Dat gebeurt telkens weer, alsof we niet in staat zijn om van eerdere ervaringen te leren. Achteraf blijkt het vaak heel moeilijk te zijn om erover te praten. Mensen beginnen erg snel schuldigen te zoeken. Of iedereen vraagt zich af "waarom heb ik het niet anders gedaan" en er blijven alleen individuele oplossingen over. Dat is de andere kant van de repressie en daarvoor zou een gemeenschappelijke oplossing gevonden moeten worden. 

,,Gelukkig zijn er sinds de politie-invallen twee nieuwe nummers van het blad uitgekomen. Dus het is in ieder geval duidelijk dat  'Operatie Wasserschlag' niet het einde van de Radikal was.''