UIT: Ravage #222 van 15 november 1996  

Zapatistas en de kunst van het luisteren 

,,Ik vind het triest om te merken dat veel Westeuropese organisaties daar blijkbaar met oogkleppen op rondlopen.'' Jeroen van het Solidariteitskomitee Mexico bracht deze zomer een bezoek aan Mexico om de situatie eens van dichtbij te bekijken. Wij spraken met hem over samenwerken op afstand, een guerrilla-beweging die graag wil luisteren en de recente ontwikkelingen. 

De situatie in Mexico is op dit moment weinig rooskleurig. Sinds het Revolutionair Volksleger EPR opdook in een aantal deelstaten is het hele zuiden van Mexico gemilitariseerd. Ook in Chiapas gaat de militarisering door en worden nieuwe legerkampjes gevestigd. Dorpen en hun omgeving worden regelmatig doorzocht. Mensen durven hun dorp niet meer uit om hun land te bewerken. 

Bovendien zijn regelmatig doodseskaders van grootgrondbezitters en regeringspartijen actief. Iedere paar dagen worden er ergens wel weer een paar mensen vermoord. Sinds begin september heeft het zapatistische bevrijdingsleger EZLN het onderhandelingsproces met de regering weer opgeschort. In februari, vlak voor het grote militair offensief van het Mexicaanse leger tegen het EZLN, zijn 19 mensen opgepakt en beschuldigd van lidmaatschap van het EZLN, aanzetten tot rebellie en terrorisme en verboden wapenbezit. Twee van hen zijn in mei veroordeeld.  

Het EZLN heeft de dialoog toen onmiddellijk afgebroken. In juni zijn ze weer vrijgelaten, een maand later zaten beide partijen weer om de tafel. De delegatie van de regering blijkt echter nergens over te willen praten, zeker niet over zelfbeschikking en autonomie voor de deelstaat Chiapas. In augustus zijn er weer een aantal vermeende Zapatistas veroordeeld, terwijl de wet die de dialoog mogelijk maakt bepaald dat de arrestatiebevelen en processen tegen de Zapatistas stopgezet zouden moeten worden.

Jeroen: ,,De regering probeert tweespalt te creëren tussen het EPR en het EZLN. De eerste zou volgens hen een sociale basis ontberen en niet willen onderhandelen. De Zapatistas zijn wel 'goed' omdat zij een sociale basis hebben en wel willen onderhandelingen. Maar, zo stelt het EZLN terecht, onze mensen worden wel veroordeeld vanwege terrorisme. Dat klopt niet. Op deze wijze gaan wij niet verder.''  

Ook het akkoord dat begin januari werd bereikt over een deelthema betreffende indianenrechten en cultuur is nog steeds niet in werking getreden. Dit akkoord betrof niet eens het recht op autonomie en eigen rechtspraak. Maar zelfs het kleine beetje waar nog wel overeenstemming over was bereikt, is nog steeds niet uitgevoerd. Waarom zou de regering ook? De EZLN wil de machtspositie van de regering ondergraven en dat laat ze natuurlijk niet toe.  

Jeroen: ,,De regering blijft onderhandelingen aangaan omdat ze naar de buitenwereld wil laten zien dat ze de kwaadste niet zijn. Ze houden vol dat alles bespreekbaar is. Ondertussen gaan ze door met de militarisering en zaaien ze met wat zij sociale arbeid noemen verdeeldheid in de dorpen. Ze geven bijvoorbeeld het ene deel van het dorp zaaigoed of kunstmest of medische verzorging en het andere deel niet.''  

Het EZLN heeft altijd gezegd niet veel waarde te hechten aan de onderhandelingen met de regering. Het geeft hen slechts de ruimte om de dialoog met de nationale en internationale gemeenschap aan te gaan. Volgens Jeroen is dat ook de reden voor het organiseren van de Intercontinentale Ontmoeting deze zomer. Zo kwamen ze weer even in beeld van de internationale pers en kon de regering even niks doen. Jeroen: ,,Je ziet steeds weer hoe snel de berichtgeving over Chiapas en Mexico uit het nieuws verdwijnt. De Mexicaanse regering zit daar op te wachten, omdat ze dan kan ingrijpen. Het is de taak van ons en de andere Europese comités om de aandacht op Mexico gevestigd te blijven houden.'' 

Ondoorzichtig 

Het Solidariteitskomitee Mexico richt zich vooral op informatieverstrekking. Ze geven een nieuwsbrief uit en organiseren informatieavonden over de situatie in Mexico. Deze informatie beperkt zich niet tot de situatie in Chiapas. Jeroen: ,,Ook elders in Mexico en andere Midden- en Zuidamerikaanse landen zijn initiatieven van basisorganisaties die de moeite waard zijn. Daarnaast proberen we ook een link te leggen naar de situatie hier. De politieke en economische ontwikkelingen zijn immers vergelijkbaar.''  

Naast informatieverstrekking en incidenteel actievoeren proberen ze projecten in Mexico te ondersteunen. Totnutoe hebben ze een onderwijsproject in Chiapas ondersteund, maar bij gebrek aan geld en mensen is het daarbij gebleven. Toch speelt niet alleen geldgebrek een rol. Jeroen: ,,Het is vaak heel moeilijk om inzicht te krijgen in projecten. Wie is er mee bezig? Met wat voor club hebben we te maken? Dat is vaak heel ondoorzichtig. Mensen die naar Europa komen vertellen vaak hele mooie verhalen over hun eigen organisatie die nauwelijks te controleren valt. 

Vorig jaar december hebben we hier de La Guillotina op bezoek gehad. Deze groep had zo'n beetje alle groepen in het Europese solidariteitsnetwerk benaderd met een aanbod om informatieavonden te verzorgen. Afhankelijk van wat ze wisten over de groep die ze benaderde kwamen ze met een ander verhaal aan. Wat ze zelf zijn blijft vaag. Tijdens hun bezoek bleek al dat ze vooral op geld uit waren. We hebben tenslotte ook verschrikkelijke ruzie met ze gekregen. Achteraf blijken ze uit de trotskistische Revolutionaire Arbeiders Partij (PRT) voort te zijn gekomen.''  

Maar ook groepen die tijdens hun bezoek in Europa een goede indruk maken, kunnen in Mexico opeens tegenvallen. Dit bleek Jeroen onder andere tijdens zijn verblijf in Mexico. Hij bezocht een onderwijsproject in Chiapas dat was opgezet door de Federación Anarquista Revolucionaria Amor y Rabia, de Mexicaanse tak van het Amerikaanse Love & Rage. Ze geven sinds drie jaar een eigen blad uit waarin ze veel aandacht besteden aan de Zapatistas. De oplage is drieduizend en dat is voor Mexicaanse begrippen erg groot. (Het is voor niet-officiële bladen in Mexico heel moeilijk om geregeld uit te komen omdat de Mexicaanse staat het monopolie heeft op papierverkoop. Daardoor is het moeilijk om aan papier te komen en om een drukker te vinden.) Naast het uitgeven van een blad werven ze geld om projecten in Chiapas op te zetten.  

Tijdens hun bezoek aan Europa verliep het contact heel goed. Geen gezeik over geld, veel gevoel voor humor - volgens Jeroen opmerkelijk voor in Europa op tournee zijnde Mexicanen - en ze beschikten over relativeringsvermogen. Jeroen ging dan ook vol goede moed bij hun op bezoek, maar al snel bleek dat de situatie toch heel anders was.  

Jeroen: ,,Ze presenteerden zich destijds als een breed anarchistisch netwerk met overal in Mexico plaatselijke afdelingen. Tijdens mijn bezoek bleek dat ze zo'n twaalf mensen in Mexico-stad hebben zitten en een paar mensen in twee andere deelstaten, meer niet. Ik vind het wel triest om te merken dat vooral Duitse organisaties die daar geweest zijn, toch met hun blijven samenwerken. Blijkbaar lopen ze daar dan met zulke oogkleppen op, dat ze daar niet doorheen prikken. Het blad dat ze uitgeven wordt voornamelijk door één persoon volgeschreven waarbij hij verschillende namen gebruikt. Bovendien bepaald hij alle onderwerpen.'' 

Jeroen kwam tijdens zijn bezoek aan het onderwijsproject in het dorp El Copán in Chiapas meerdere malen met deze persoon in aanvaring. Het bleek dat hij in z'n eentje de dienst uitmaakte en voortdurend voorbij ging aan de uitspraken van de vergaderingen van de dorpsbewoners of hen niet vroeg wat zij ergens van vonden.  

Het bracht Jeroen aan het twijfelen over de zin van al die projecten die door stedelingen worden opgezet in Chiapas. In zijn brief aan het thuisfront schreef hij: "Meer en meer vraag ik me af in hoeverre hier geen ouderwetse zendingsdrang wordt bevredigd. Stukjes 'vooruitgang' of 'beschaving' worden hierheen gehaald zonder dat de bewoners er om gevraagd hebben, er behoefte aan hebben, of in de besluitvorming worden betrokken."  

Jeroen: ,,Uit de spaarzame gesprekjes die ik voerde met mensen in de dorpen blijkt dat ze vooral behoefte hebben aan land en autonomie. Ze willen een bescherming van hun communale grondrechten en dat het land niet door de regering wordt weggegeven aan grootgrondbezitters, houtkapmaatschappijen uit het buitenland of de staatsoliemaatschappij. Ze willen gewoon kunnen blijven doen wat ze zelf willen. Hun verhalen zijn met veel minder retoriek omgeven dan het vaak door EZLN woordvoerder Subcomandante Marcos naar buiten gebracht wordt.''  

Gekonkel 

De ideeën van het EZLN sluiten wel direct aan op de wensen van de inwoners van de streek. Het EZLN staat een basisdemocratisch systeem voor op lokaal niveau, waarin geen plaats is voor politieke partijen. Belangengroepen van boeren en indianen organiseren zichzelf op een niet-hirarchische wijze en werken met herroepbare mandaten. Het EZLN is ook niet uit op het veroveren van de macht en beweert niet de waarheid in pacht hebben.  

Jeroen: ,,Dat vind ik ook zo inspirerend aan de Zapatistas. Ze zoeken constant naar wegen om tot een nationale en internationale dialoog te komen, om over politieke besluitvorming en economische processen te praten. Ze willen samen met andere groepen en organisaties debatteren over mogelijke alternatieven en strategieën tegen het neo-liberalisme. Tijdens de Intercontinentale Ontmoeting deze zomer hebben ze vooral geluisterd. Dat is één van de dingen die ze onderscheid van andere guerrilla-groepen.'' 

Veel politieke groepen moeten hier erg aan wennen. Ondanks de voortdurende pogingen van het EZLN om de burgersamenleving aan te zetten een vuist te maken en eens wat anders te doen, wordt er nauwelijks gereageerd. Jeroen: ,,Men hobbelt voortdurend achter de situatie aan en reageert slechts op wat het EZLN te berde brengt. Terwijl het EZLN wil dat ze zelf gaan praten over thema's die zij aan de orde stellen, maar dit komt nauwelijks van de grond. Daarbij komt dat veel van de initiatieven die het EZLN poneert, wel enthousiast worden ontvangen, maar al snel eindigen in onderling gekonkel.'' 

Ook het FZLN, het Zapatista Front voor Nationale Bevrijding, waartoe het EZLN in januari 1996 in haar Vierde Verklaring van het Lacandonawoud heeft opgeroepen, lijkt dit lot beschoren. Het FZLN moet een platform worden van civiele legaal opererende personen die het Zapatista gedachtengoed willen vormgeven op politiek vlak. Al na de volksraadpleging vorig jaar augustus zijn er in het hele land dialoogcomité's opgericht die inhoudelijk zouden moet gaan discussiëren over de vragen die het EZLN toen had gesteld. Na januari 1996 zijn die comités gaan fungeren als een soort plaatselijke afdelingen. Mensen zitten er op persoonlijke titel in en mogen geen lid zijn van of kandidaat staan voor een politieke partij. Doel is het vormgeven van een politiek programma.  

Jeroen: ,,Wij kregen al heel snel de indruk dat het dezelfde kant op zou gaan als de Convéncion Nacional Democrática. Deze nationale conventie was opgericht na een grote conferentie die in augustus 1994 plaatsvond in de jungle in Chiapas. Ook daarvan was de opzet een breed platform van civiele organisaties die het gedachtegoed van de Zapatistas uit zou dragen en onderzoeken hoe het Zapatistische eisenpakket in praktijk kon worden gebracht. De conventie was tevens bedoeld als organisatie voor mensen die nooit en stem hebben gehad, die nooit op enigerleiwijze vertegenwoordigd werden in politiek partijen of bestuursorganen. Al snel is deze conventie verzand in een interne stammenstrijd, omdat er veel mensen uit oud en nieuw links in zaten, zoals onafhankelijke en partijgebonden basisorganisaties of kleine splinterpartijtjes: maoïstische, trotskistische, sociaal-democraten en christen-democraten. Er ontstond een eindeloos geharrewar tussen die groepen, waardoor de conventie al snel verlamd raakte. Eind 1995 is de conventie definitief verdwenen. Toen we vernamen van de FZLN hadden wij het idee dat daar al snel weer dezelfde mensen in zaten, die weer met een verborgen agenda aan het werk waren.''  

Dit vermoeden werd bevestigd tijdens een interview met één van de leden van het FZLN in Mexico-stad. Jeroen: ,,Die man vertelde een verhaal dat van geen kant klopte. Hij zei dat de hele conventie destijds was georganiseerd om de kandidatuur van Cárdenas van de PRD, de grootste oppositiepartij in Mexico, te ondersteunen. Dat is alleen het uiteindelijke resultaat geweest, maar nooit de bedoeling. Het EZLN heeft zich nooit voor enigerlei kandidaat of partij uitgesproken. Integendeel. Ze heeft meerdere malen laten weten geen vertrouwen te hebben in welke kandidaat of partij dan ook. Toen hij na afloop van het interview 'off the record' vroeg of ik mensen van de Vierde Internationale kende in Amsterdam wist ik dat hij afkomstig was uit een opgeheven afsplitsing van de PRT. Mijn intuïtie bleek dus toch goed. Ook het FZLN zit alweer vol met mensen uit het politiek-electorale circus.''

Freek Kallenberg