UIT: Ravage #221 van 1 november 1997  

Reality or nothing!

Cold lazarus: de gruwelijke realiteit van virtual reality

Weinig mensen staan er bij stil, maar Virtual Reality (VR) is al dagelijkse realiteit. Deze techniek van de computersimulatie wordt onder andere al gebruikt in ziekenhuizen ter voorbereiding van moeilijke (neuro-) chirurgische operaties of door Veilig Verkeer Nederland ter bestudering van verkeersonveilige situaties.

Op het beeldscherm wordt dan een virtuele weergave van de realiteit nagebootst, waarbij met een klik van de muis kan worden onderzocht wat het effect van een bepaalde aanrijding bij een snelheid van 50, 80, en 120 km/p.u. zou zijn. Vroeger gebeurde dat nog op het race-circuit van Zandvoort, met echte uitlaatgassen en een hoop motorgeronk in de duinen. 

De Amsterdamse politie heeft voor haar schietbaan een peperduur VR-systeem gekocht van de Amerikaanse F.B.I. Als de agentjes op schietoefening moeten komen om de Walther P5 scherp te houden (en hun reflexen natuurlijk) kan met een druk op de knop een 'schietgevaarlijke situatie' op de Amsterdamse Wallen danwel in het Westelijk Havengebied worden 'gesimuleerd'. Op Aviodome op Schiphol kun je voor fl. 7,50 plaatsnemen in een vliegsimulator en een Jumbo-jet laten landen in Auckland, Belgrado of Zagreb. 

Alle geluiden die je van de verkeerstoren hoort zijn waarheidsgetrouwe opnamen van de luchtverkeersleiding. De weersomstandigheden kun je inprogrammeren en je waant je werkelijk even de held wanneer je je digitale toestel veilig aan de grond hebt gekregen. Na vijf minuten ben je het rare helmpje op je kop helemaal vergeten en telt alleen nog de tijdelijke adrenaline-rush. Vooral ook, omdat in de Aviodome de 'cockpit' is opgehangen in een besturings-mechanisme, dat daadwerkelijk meedraait met jouw vliegbewegingen. De wereld op zijn kop, dus. 

Anti-Schiphol-activisten moeten dit eigenlijk wel als een zegen ervaren: de KLM traint er zelf haar piloten mee, om geen 'onnodige' extra vliegbewegingen te hoeven maken. Ook dierenrechtenactivisten kunnen VR omarmen: in theorie kun je met deze techniek bepaalde 'medisch noodzakelijke' dierproeven overbodig maken.  

Virtual Reality is een bizar fenomeen. Als schaker heb ik op enkele grote computerbeurzen het genot mogen ondergaan om in 3D te schaken. Met helm en elektronische handschoen op besef je, na de eerste zintuiglijke schok dat wat je om je heen ziet niet meer de werkelijkheid is, doch door de computer gegenereerde mindscapes, dat je niet meer bent dan een nietige pion. Je bent dan ook meestal snel uit, waarna de volgende je plaats op het schaakbord wenst in te nemen. Het is een hallucinerende ervaring, vergelijkbaar met de beste LSD-trips.  

Over Virtual Reality is veel goede science fiction geschreven die inmiddels voor een belangrijk deel door de werkelijkheid is ingehaald. William Gibson, min of meer uitvinder van het begrip cyberspace, schreef begin jaren tachtig al over The Matrix. Dit is een virtueel plein waar men elkaar ontmoet binnen een computernetwerk. Inmiddels is het WorldWideWeb (WWW) in grote kringen gemeengoed, en of je nou in Hulst, Mechelen, Andijk danwel Zoutelande woont, de geografische afstand behoeft geen belemmering meer te zijn om op dat WWW te communiceren met gelijkgestemden in Anchorage, Alaska danwel Zagreb of Zanzibar.  

Op dit moment zijn overal in de westerse geïndustrialiseerde wereld de grote kabelmaatschappijen bezig om telefonie, televisie en Internet via ISDN (International Standard Digital Network) tot een geheel samen te voegen. Het fenomeen Internet zal nog voor het jaar 2000 een geïntegreerd deel van het kabelpakket uitmaken. Waar nu nog 06-nummers in beeld verschijnen als een of andere na-gesynchroniseerde griezel van Amazing Discoveries een nieuwe wafelbak-set of zilverpoets aan de (huis)vrouw probeert te brengen, zal in de nabije toekomst een klik op de afstandsbedienings-muis voldoende zijn om drie dagen later het gewenste produkt in de brievenbus te vinden (als de 'chipknip' voldoende saldo heeft.) De Brave Nieuwe Wereld van het Consumentisme. 

Waar dit toe kan leiden was onlangs te zien in de speelfilm The Net. Hierin brengt een redelijk feministisch ingestelde computer-programmeuse (Sandra Bullock) het grootste deel van haar leven on-line door. Zij besteld zelfs haar pizza's via de computer. Kan allemaal in Amerika. Je stelt op het beeldscherm je eigen pizza samen, door met de muis de broccoli, champignons en andere gewenste ingrediënten naar de 'virtuele' deegbodem te slepen. Klaar? Klik: bestel, en binnen het half uur wordt het resultaat dampend en wel aan huis bezorgd.  

Het ultieme consumentarisme wordt hier zorgeloos in beeld gebracht, tot onze heldin Bullock per ongeluk een niet voor haar bestemd bestandje download. Het begin van een nachtmerrie, want iemand probeert haar gehele bestaan te wissen. Geld opnemen? "Sorry, U staat hier niet geregistreerd!" Bij een inbraak wordt vervolgens haar paspoort, rijbewijs etc. gestolen, waarop al haar plastic geld wordt gecanceld. Via de PC zijn de 'Makelaars On-line' ingelicht dat mevrouw haar huis te koop staat. Tot wie of wat zij zich ook wanhopig wendt, zij krijgt steevast te horen: "Sorry mevrouw, U bent niet bij ons bekend!" Ook haar repliek "Ja maar, ik sta hier toch?" kan daar niets aan veranderen.  

Bestaan is een ding, geregistreerd staan iets heel anders. Een gruwelijke nachtmerrie, die zeer wel mogelijk kan worden in de nabije toekomst. Je hoeft alleen maar aan het fenomeen 'uitgeprocedeerde asielzoekers' te denken om een indruk te krijgen wat dit in onze technologische maatschappij voor gevolgen heeft. Geen SoFi-nummer = geen werk = geen huisvesting = geen ziekenfonds = dus: Nix!  

In feite is de hele wereld van informatie-technologie al een 'virtuele wereld'. Het is bijvoorbeeld maar een kleine stap om aan de chipknip ook andere data dan slechts het banksaldo toe te voegen. Banken zijn vaak verbonden met verzekeringsmaatschappijen. Het is heel eenvoudig om een praktiserend homosexueel een code te geven waardoor hij wordt 'herkent' als behorend tot een 'risicogroep' en daarom moeilijker een levensverzekering kan afsluiten. 

Overheidsdiensten als het Arbeidsbureau hanteren al bepaalde codes voor mensen met een gevangenisverleden (11) of uit de psychiatrie (13). Mensen die zo nodig Airmiles willen sparen bij 's Lands Grofste Kruidenier komen ongevraagd terecht op de elektronische mailingslists van Vendex, CentreParcs etc. Elke keer dat die kaart 'ingelezen' wordt bij de kassa, houdt een centrale computer te Hoofddorp bij wat U gekocht hebt. Die Brave Nieuwe Wereld is al Virtueel Werkelijkheid.

Informatie in onze maatschappij vaak synoniem aan entertainment. De media hebben er al jaren een nieuw woord voor: Infotainment. De populairste vorm op dit moment is reality tv. Stuur een cameraploeg achter ziekenwagens aan, en laat ze vooral de hulpverleners in de weg lopen. Dit onder het motto: waarom drama maken, als de mensen onmiddellijk hun huis uitlopen als er brand is of een heftig auto-ongeluk? Niets gaat boven echt bloed en echt gekerm, een amusements-principe dat de Romeinen al kenden sinds hun zondagmiddag-voorstellingen in het Collosseum met Gristenen en leeuwen als attractie. "Geef het volk Brood en Spelen. Ave!".  

De gevierd drama-schrijver Dennis Potter bekend van onder meer The Singing Detective, Brimstone & Treacle, Blue hills remembered en Lipstick on your collar ergerde zich gruwelijk aan deze ontwikkeling. De 'debilisering' van het volk ten behoeve van de allerplatste, laagste sentimenten, vond hij dit. Als tv-maker schokte hij de Britse BBC-kijkbuiskindertjes vaak even heftig als de VPRO eerder heeft gedaan met haar meest spraakmakende programma's.  

Zo liet hij in Brimstone & Treacle (Barnsteen & Stroop) een verkrachtingsscene zien, waarin een geestelijk gehandicapt, hulpeloos invalide, meisje verkracht werd door de Duivel (gespeeld door popster Sting!). Dat hakte er behoorlijk in bij de BBC. De woedende reacties logen er ook niet om. Dennis Potter mag het 'establishment' graag choqueren, maar doet dit altijd stijlvol, en met zeer goede redenen. Ook de tv-serie Cold Lazarus die vanaf 3 november vier weken lang elke zondagavond bij de VPRO is te zien, bevat enkele schokkende scènes, maar het is onmiskenbaar Potter-drama.  

Dennis Potter, die in 1994 aan terminale kanker overleed, combineerde voor deze tv-serie de nachtmerrie-achtige consequenties van onze informatie-technologie, met een vrij onbekende, maar wel degelijk bestaande, wetenschap uit (alweer!) de Verenigde Staten: Cryogenie. Schatrijke bejaarden in met name Californië en Florida laten zich in privé-klinieken invriezen voordat zij hun laatste adem uitblazen. Dit in de hoop dat in de nabije toekomst een of andere wonderdokter een verjongingskuur heeft ontdekt voor hun stramme lijf. Geen Science Fiction, maar absolute werkelijkheid voor wie het zich financieel kan veroorloven. 

Omdat Dennis Potter wist dat hij stervende was, en in de meest letterlijke zin van het woord tegen de 'Deadline' aan zat te schrijven ('s morgens heel vroeg, als de pijn nog niet ontwaakt was) was hij geobsedeerd door het samenbrengen van deze twee nieuwe technieken VR en cryogenie in een verhaal. Het resultaat is de meest hallucinerende science fiction.  

Het verhaal in het kort: de directeur van een amusementszender op de kabel, David Siltz, is keihard op zoek naar nieuw amusement. Siltz is geïnspireerd op de rechtse mediatycoon Rupert Murdoch, Potter noemde zijn kankergezwel ook 'Rupert'. Terwijl Siltz in Los Angeles achter zijn VR-helm aan het brainstormen is over nieuwe amusementsmogelijkheden voor het volk heeft iemand in Londen het over die ingevroren lijken in Florida en Californië. 

Siltz ruikt een kassakraker. "Als we die nu eens activeren, daar zit vast wel amusement in." Het lijk heb je niet eens nodig, zo blijkt. Slechts het bevroren hoofd is genoeg. Men is slechts geïnteresseerd in de hersencellen, de herinneringen... Het hoofd van een bekende tv-schrijver, Daniël Feeld, wordt aangesloten op allerlei machines en beeldschermen, en zijn hersencellen worden geactiveerd. Met behulp van VR-technieken (het verhaal speelt zich af 2368) worden Feelds herinneringen tot leven gewekt. 

Herinneringen aan de jaren vijftig en zestig in Engeland, de grauwheid van de jaren vijftig, de speelse rebelsheid van de jaren zestig, de hippiebeweging, Beatles, Stones, Hyde Park, studentenprotest, allemaal persoonlijke herinneringen. Maar David Siltz en zijn medewerkers denken al: "Top-amusement, dit wordt een kas-succes!"

Voor liefhebbers van het SF-genre is Cold Lazarus een lust voor het oog. De vormgeving van de decors kan moeiteloos wedijveren met die van SF-klassiekers als Bladerunner of Brazil. Angstaanjagende gebouwen, een zwaar vervuild milieu bestaande uit genetisch gemanipuleerde DNA-objecten. Het lijkt of de gebouwen zijn opgetrokken uit een levend, koraal-achtig organisme, een huiveringwekkende smeltkroes van dood beton en groeiende materie, zij het hoogst onnatuurlijke. Verwacht echter geen laser-pistolen of een tele-porter. Dit is geen Star Trek. Dennis Potter is vooral een auteur van scherpe dialogen, die diep raken aan fundamentele levensvragen.

Om niet te veel van de plot te verklappen wil ik het laten bij de vaststelling dat de kijker gedurende vier weken een aantal forse morele dilemma's voor de kiezen krijgt. Terwijl de media-bazen zich bezighouden met de 'kijkcijfer-mogelijkheden' van het virtueel uitmelken van Daniël Feelds hoogstpersoonlijke herinneringen, worstelen de wetenschappers in het cryogenisch laboratorium met de gewetensvraag of dit eigenlijk wel ethisch te rechtvaardigen is? Alleen, in 2368 is overheidssubsidie voor wetenschappelijk onderzoek allang afschaft. Ze zijn dus volkomen afhankelijk van wat het bedrijfsleven dicteert.  Het zal vele met (weg-)bezuinigingen bedreigde faculteiten aan onze universiteiten anno 1996 vertrouwd in de oren klinken.  

Wie denkt dat dit alles vergezocht en 'toch maar science fiction' is moet maar eens de kleine 1 in 3 mini-advertenties in de Volkskrant bekijken. Daarin staan regelmatig oproepen voor 'niet-rokende, gezonde mannen en vrouwen, 35-45 jaar'. De opsteller van deze advertenties is U-Gene Pharming, bekend van de stier 'Herman'. Mensen die zich opgeven worden doorgaans drie weken opgenomen in een kliniek bij Assen, en moeten een paar maal daags bloed laten prikken. Naar het schijnt staat er een aantrekkelijke financiële vergoeding tegenover. Je zal maar baanloos zijn, en een stevige schuld hebben. In hoeverre je nog van 'vrij- willige proefpersonen' kunt spreken is zeer de vraag.  

Een ander voorbeeld: na het zoveelste 'paspoorten-debacle' heeft een kamerlid van het CDA serieus geopperd maar meteen een 'chipkaart' in te voeren compleet met vinger-afdruk. Welja, waarom niet meteen een DNA-sample erbij gedaan? Laat een knutselende Iraniër voor het oog van de tv-camera's met naald en draad aan het paspoort klooien, en creëer je eigen roep om 'hardere maatregelen'. 

De 'Brave Nieuwe Wereld' komt elke dag een stapje dichterbij.  Wat is Realiteit en wat Virtual Reality? Om de doe-het zelvers onder U nog een keer lekker te maken over Cold Lazarus: spannend onderdeel van het verhaal is de 'terroristische' sabotage-groep RON, wat staat voor: Reality or Nothing! Inderdaad, Realiteit of Niets. Virtualiter..... 

Simon van Leeuwen 

Dennis Potters 'Cold Lazarus' vanaf 3 november elke week na Koot & Bie op de VPRO.

Voor dit stuk is vrijelijk voortgefilosofeerd op het werk van Nicolas Negroponte Digitaal Leven, uitgeverij Promotheus.