UIT: Ravage #220 van 18 oktober 1996  

Burn baby burn

'Met de romantiek rondom de Unabomber is het nu wel afgelopen'

Enkele maanden geleden arresteerde de FBI in de staat Montana Theodore Kaczynski. Deze kluizenaar en ex-academicus zou schuilgaan achter de Freedom Club of Unabomber die in zeventien jaar zestien bommen plaatste. Hierbij vielen drie doden en 23 gewonden. In hun manifest The Industrial Society and its Future, dat toen al was gepubliceerd in een aantal Amerikaanse dagbladen, wordt uiteengezet waarom de aanslagen nodig waren. In de Verenigde Staten leidde dit vooral onder milieuactivisten tot uitvoerige debatten. Uit het nu volgende gesprek dat we opvingen in een stationsrestauratie, halverwege Rotterdam en Amsterdam, blijkt dat dit ook naar Nederland is overgeslagen. Aanleiding lijkt het uitkomen van Nederlandse vertaling van het Unabomber Manifest.    

Siebe: ,,Hoi Freek, dat was me weer eens een fabelachtig concert van de Melvins in De Melkweg. Ook een prima gelegenheid om zoveel oude bekenden weer te zien. Nog bedankt trouwens voor de nieuwe Ravijn-publicatie, het manifest van de Unabomber, De industriële samenleving en haar toekomst. Het formaat past handig in mijn broekzak, de vertaling schijnt vlotjes, en ook de omvang is oké: ik las het werkje in de trein tussen Amsterdam CS en Rotterdam CS.  

Echt vrolijk werd ik er niet van: hoe je het ook wendt of keert, met de romantiek rondom de Unabomber is het nu wel afgelopen. Ik vind zijn verdediging behoorlijk ontnuchterend, inconsistent, apocalyptisch en aan het einde zelfs fascistoïde. Bovendien las ik werkelijk niets nieuws, dus wat mij betreft had hij z'n manifest achterwege mogen laten.'' 

Freek: ,,Het bevat inderdaad weinig nieuwe ideeën. Toch vind ik het wel fascinerend, deze wanhoopskreet van een in het nauw gedreven eenzaam mens, die er bovendien niet voor terugschrikt mensen te vermoorden om zijn ideeën onder de aandacht te brengen van het Amerikaanse volk. Even kijken waar staat het... O ja, hier: "Om onze boodschappen aan het publiek over te brengen en ook echt door te laten dringen, moesten we mensen doden." Als je in staat bent dit soort uitspraken zonder pardon op te schrijven, ben je of wanhopig of gestoord. In feite vraagt het manifest om een psychologische interpretatie, temeer daar een groot deel van zijn analyse voort lijkt te komen uit persoonlijke frustraties. Zijn kritiek op de 'linksisten' bijvoorbeeld is hiervan een goed voorbeeld. Het is mij in ieder geval volstrekt onduidelijk waarom hij nu juist linksisten of, juister, "de psychologie van het linksisme"  uitkoos als "inleiding tot een discussie over de problemen van de moderne samenleving in het bijzonder". Hij had toch ook de psychologie van de 'gewone burger' kunnen kiezen om zijn stellingen duidelijk te maken? Vooral als je wilt dat je manifest worden afgedrukt in landelijk dagbladen die toch vooral door 'gewone burgers' gelezen worden. Ik kan me dan niet aan de indruk onttrekken dat het manifest voor een groot deel een therapeutische afrekening is met zijn eigen linkse verleden.''  

Siebe: ,,Inderdaad, er wordt wat afgepsychologiseerd in Unabombers Manifesto. Als belangrijkste aspecten van dit linksisme noemt hij 'oversocialisering' en 'minderwaardigheidsgevoelens'. Nu herken ik beide fenomenen maar al te goed: ik werd immers groot gebracht als katholiek! Het ontgaat me echter waarom deze verschijnselen als typisch 'linksistisch' worden geboekstaafd. Liever zou ik ze - indien je er zo nodig aandacht aan wilt besteden - in een veel breder perspectief plaatsen. 'Oversocialisering' is gewoon een ander woord voor Verlichting: opvoeding, onderwijs, politiek, journalistiek, media en wat al niet meer dragen sedert de zeventiende eeuw in een steeds hoger tempo normen en waarden over aan de burger. In dit proces van 'oversocialisering' deden christenen, katholieken, liberalen, vrijdenkers of anarchisten niet veel anders dan de 'linksisten'. Een ieder formuleerde zijn of haar idealen, ontwierp een praktische ethiek, en propageerde een scala aan normen en waarden die als richtsnoer in het leven konden dienen. Dat we vandaag wellicht het einde beleven van dit verlichte optimisme is een heel andere zaak. Het aantal krantenlezers daalt, de interesse in politieke kwesties schijnt minimaal, spijbelaars bevolken de straten, en gebroken gezinnen lijken eerder regel dan uitzondering. Het zou onzinnig zijn deze tendensen toe te schrijven aan links of linksisme. In het beste geval zou je kunnen zeggen dat oversocialisering veel verschillende kinderen baart, waaronder linksisme.

Over 'minderwaardigheidsgevoelens' wil ik liever niets zeggen - ik vind die term zo griezelig dat ik hem liever vergeet. Want worden we niet allen beheerst door afwisselend minderwaardigheids- en suprioriteitsgevoelens? Keerzijden van dezelfde medaille? Volgens Anton Constandse leden de nazi's aan collectieve minderwaardigheidsgevoelens (bijvoorbeeld tegenover de als superieur geachte Britten) die zich in de concrete politieke en terroristische praktijk alleen maar konden uiten als superioriteitswaan. Als we dan toch in Una's psychotherapie willen blijven: Una lijdt onmiskenbaar aan suprioriteitsgevoelens: hij oordeelt als Onze Lieve Heer, en die werd op zijn beurt toch in het leven geroepen om gevoelens van minderwaardigheid te rechtvaardigen? Zoals je ziet, het gaat hier om discussies over de heren- en slavenmoraal - leuk voor zwaarmoedige autodidacten, hegelianen en nietzscheanen die hun ressentiment verbergen achter duistere theorieën. Maar voor de lichtzinnige buitenstaander is het toch allemaal Diekstraisme of Yomandalogie.'' 

Freek: ,,Door zijn psychologische benadering neigt hij er ook toe het 'kwaad' te personificeren. Dat blijkt niet alleen uit zijn tirade tegen de linksisten, maar ook uit zijn analyse van 'het systeem'. Het systeem dwingt ons zus en doet zo. Hier zegt hij bijvoorbeeld: "Natuurlijk bevredigt het systeem vele menselijke behoeften, maar in het algemeen slechts voor zover het systeem daar baat bij heeft." Het systeem heeft kennelijk belangen en wordt daarbij gestuurd door "wat technisch noodzakelijk" is. Kortom we zijn overgeleverd aan de zich 'autonoom' ontwikkelde technologie. Aan een monster dat de oorzaak in haarzelf schijnt te hebben. Alle mensen (ook de mensen aan de macht) zijn in haar greep. Binnen het systeem bestaat daardoor geen enkele mogelijkheid tot verandering. Gelukkig hebben we nu Una en zijn Freedom Club. Deze zullen ons vooropgaan in de strijd, vergezeld van "een kleine kern van zeer toegewijde mensen". Waar hebben we dit eerder gehoord?

Wil je nog een koffie?''  

Siebe: ,,Ja lekker... Una haalt veel overhoop in zijn omgevallen boekenkast en mixed zijn revolutionaire samples tot een zwartgallige cocktail van ludditische argumenten, geleend uit het arsenaal van uiteenlopende techno-critici waaronder John Zerzan, Chellis Glendinning, Neil Postman, Ivan Illich, Kirkpatrick Sale, Paul Goodman, Jacques Ellul, Herbert Marcuse, Theodore Roszak, William McKibben, E.F. Schumacher en vele anderen. In de Verenigde Staten zijn deze 'neo-luddieten' een factor van betekenis in zowel de 'social'- als 'deep' ecology-beweging. Unabombers manifest ligt in het verlengde van dit neo-ludditisme, dus het ligt voor de hand dat hij op de meest militante - dat is gewelddadige - vleugel van de beweging opereert. Reeds in de jaren vijftig keerde het begrip 'ludditisme' terug, maar nog altijd vaak in relatie tot de oorspronkelijke luddieten (1785-1815) - bijvoorbeeld in verband met uit de hand gelopen stakingen in de jaren vijftig en zestig. Eerst in de jaren zeventig (ook het begin van Unabombers campagne) kreeg 'ludditisme' een nieuwe betekenis, namelijk: oppositie tegen nieuwe technologie. In 1988 en 1989 introduceerden ook de (Engelse) woordenboeken deze gerenoveerde betekenis.

Deze anti-industriële en technofobische 'beweging' is de laatste jaren fiks gegroeid. Persoonlijk ben ik niet al te gecharmeerd van deze neo's omdat ze sterk de neiging hebben de pre-industriële samenleving te verheerlijken. Vooral de militante vleugel (Unabomber, Fifth Estate, Earth First! etc.) blinkt uit in een romanticisme à la Rousseau, heeft de technokritiek verruild voor een wazige ecosofie, en zwijmelt vandaag bij Diggers, Levellers, Shakers, Quakers en andere pre-industriële 'rebellen'. Het Paradijs eindigde ergens omstreeks 1800. Ook bij Una komen we deze tragiek tegen, maar hij stelt zich de zaken nog meer verwrongen voor: zo spreekt hij steeds over de primitieve mens versus de industriële mens. Alsof de pre-industriële mens een primitieve mens was!

Ik vind de nadruk op de Industriële Revolutie overtrokken en misleidend. Deze 'revolutie' versterkte en mechaniseerde een serie processen die sinds de agrarische Neolithische 'revolutie' op gang was gekomen (dat wil zeggen in de laatste periode van de steentijd; in onze streken zo'n vijfduizend jaar geleden). Processen als tijd, technologie, arbeidsdeling, mediatisering, rationalisering van productie (aanvankelijk landbouw), hiërarchische arbeidsverhoudingen, enzovoorts - die vaak worden toegeschreven aan de Industriële Revolutie - vinden alle hier hun wortels. Door een 'breuk' te zien in de Industriële Revolutie (of het nu om de eerste of tweede gaat doet niet ter zake) wordt toch gesuggereerd dat het daarvoor veel beter was. De oplossing van het probleem wordt dan ook simpel: vernietig de industrie of schaf haar af en Arcadia ligt binnen handbereik. Revolutionair traditionalisme (fascisme?), zal ik maar zeggen. Ook Unabomber kan niet aan dit scenario ontkomen. Van meer werkelijkheidszin getuigen dan ook de (even zo doordringende) analyses van schrijvers als John Zerzan en in Nederland Ton Lemaire die de problemen van de huidige, hoogwaardig technologische samenleving wel betrekken op de ontwikkelingen sinds het neolithicum. Een voorbeeld van deze zienswijze vinden we in Zerzan's Elements of Refusal uit 1988 of het vorig jaar verschenen Godenspijs of Duivelsbrood van Lemaire. 

Freek: ,,Zerzan heeft ook aangetoond dat je vernietigingsacties van de luddieten niet los kunt zien van de introductie van de loonarbeid. De machine was het middel bij uitstek om de mens te disciplineren. Mensen die gewend waren in hun eigen tempo te werken, werden nu door machines tot een bepaald werktempo gedwongen. Bij de vernietigingsacties destijds gingen men ook zeer zorgvuldig te werk. Hij haalt een verslag aan uit Lancashire uit 1780 dat laat zien dat op uiterst selectieve wijze alleen spinmachines met meer dan 24 spoelen werden vernietigd. Deze zijn namelijk te groot om in eigen werkplaatsen naast de woonhuizen te zetten. Het verzet is niet tegen de machines zelf gericht, maar tegen de gevolgen die de grote apparaten noodzakelijkerwijs met zich meebrengen: de verandering van de autonome arbeid in een afhankelijke loonarbeid, met de daarbij behorende scheiding van wonen en werken, van productie en consumptie.

De Unabomber heeft wel oog voor dit verlies aan autonomie, maar legt de 'schuld' hiervan te eenzijdig bij de techniek. Hij gaat er aan voorbij dat onze maatschappij van technologie doordrongen is omdat we altijd aan het werk zijn. Volgens hem verkeren de mensen in de industriële maatschappij in grote psychische moeilijkheden, omdat het machtsproces ontwricht is. De mens wil volgens de Unabomber niet alleen macht hebben, maar moet ook doelen kunnen nastreven om zijn macht te kunnen uitoefenen. Belangrijk hierbij is de autonomie. Dat wil zeggen dat een individu zich deze doelen individueel kan stellen en, eventueel met de hulp van anderen, kan verwezenlijken. Het probleem in onze industriële maatschappij is volgens hem dat de meeste eenvoudige doelen, zoals eerste levensbehoeften, nog maar met een geringe inspanning kunnen worden verwezenlijkt, zodat het de mensen ontbreekt aan 'werkelijke' doelen. Om hieraan tegemoet te komen, zijn er middels reclame en marketingtechnieken kunstmatige behoeften geschapen, waar men zich op kan richten. Daarnaast houden velen zich bezig met 'surrogaat'-activiteiten: activiteiten gericht op een kunstmatig doel dat mensen zich enkel en alleen stellen om ergens naar toe te werken. Hij denkt hierbij aan wetenschap, sport, liefdadigheid, kunst, literatuur en ook vormen van activisme gericht op zaken die geen betrekking hebben op de activist zelf. Zoals witte 'linksisten' die opkomen voor de rechten van zwarten.

Deze visie getuigt naar mijn mening van een volledig ontbreken van enige historische of antropologische kennis. De primitieve mens waar hij slechts schamper over spreekt, had helemaal geen behoefte aan een machtsproces. Antropologen als Marshall Sahlins en Richard Borshay Lee hebben al overtuigend aangetoond dat deze nomade slechts enkele uren per dag nodig had om in zijn levensonderhoud te voorzien en zich verder 'ledig' hield met het voeren van gesprekken, het spelen van een spelletje of het bedrijven van de liefde. Het feit dat de mens zich in de industriële samenleving bezig houdt met 'surrogaat'-activiteiten lijkt mij dan ook niet voort te komen uit de (biologisch bepaalde) behoefte aan een machtsproces, maar eerder het gevolg van de dictatuur van het werk. Het meeste werk dat in onze samenleving wordt gedaan is overbodig, in die zin dat het niet van belang is voor ons overleven. Dat het nog steeds wordt gedaan heeft vooral te maken met disciplinering en machtsuitoefening - 'Geen gevaarlijker volk dan een volk dat zich ledig houdt!' - en niet met een of andere menselijke oerdrift.'' 

Siebe: ,,De term 'surrogaat-activiteiten' getuigt inderdaad van echte waanzin. Ik eis voor mezelf het absolute recht surrogaat-activiteiten van allerlei aard te ontplooien! Wat is in godsnaam een surrogaat-activiteit? Is het overleven in een hutje en het roekeloos spelen met bouten, moeren en glasscherven dan geen surrogaat-activiteit? De term suggereert toch dat ergens een Absolute Definitie van een zinvolle activiteit bestaat. Indien in onze samenleving het fenomeen WERK de enige Zinvolle Activiteit is - zoals jij terecht stelt - dan kunnen we toch niet anders dan het promoten van zoveel en pluriform mogelijke surrogaat-activiteiten. Leve de surrogaat-activiteiten! Voorbij het 'Arbeit macht Frei' gloort slechts de surrogaat-activiteit.

Wellicht heeft Una's techno-verleden - hij was toch een wiskundige? - veel met deze warrige filosofie van doen. Ook hier te lande werd het fascisme gedomineerd door ingenieurs-filosofen als Mussert en Wigersma die een even zo hermetische filosofie produceerden als de hermetische uitkomsten van hun wiskundige berekeningen... Nog koffie?'' 

Freek: ,,Ja, doe er nog maar een... Overigens geeft Una wel te kennen dat zijn betoog een vereenvoudigde analyse van de industriële samenleving is. Zo eindigt het manifest met de opmerking dat er in het hele artikel "onnauwkeurige uitspraken [zijn] gedaan, en uitspraken waar allerlei voorbehouden en kanttekeningen bij hadden moeten worden gemaakt; en met sommige van onze uitspraken zitten we er misschien gewoon naast." Eerder was al te kennen gegeven dat "er vele bezwaren zijn aan te voeren tegen bovenstaande ruwe schets van de linksistische psychologie. De werkelijke situatie is complex en enigermate volledige beschrijving zou boekdelen vergen...". Juist die complexiteit is interessant en kan ook uitzicht bieden op openingen in het systeem. Door zijn monocausaal geredeneer wordt echter elke uitweg afgesloten.

Zelf sta ik nogal ambivalent tegenover technologie. Zo wordt er tegenwoordig door veel linkse groepen gehamerd op het belang van computers en wereldwijde computernetwerken. Nou heb ik er niks op tegen om de technologieën te gebruiken die er zijn, maar dat betekent nog niet dat ze 'goed' of 'noodzakelijk' zijn. Zelf worstel ik dagelijks met mijn bestaan als cyborg. Ik gebruik net als iedereen bij bijna alles wat ik doe technische hulpmiddelen. Dit gaat zo vanzelfsprekend dat ze vaak vergroeid lijken met me lichaam. Omdat ons dagelijks leven is doordrongen met technologie, lijkt het ook alsof ze onontbeerlijk is voor ons overleven. Niet vreemd dus dat door zowel rechts als links (zoals Una terecht opmerkt) de technologische ontwikkeling wordt afgeschilderd als een noodzakelijke ontwikkeling. Maar door uit te gaan van de noodzaak van de technische ontwikkeling, accepteer je ook het industriële systeem met haar nadruk op doelmatigheid, controle en beheersing. Daarom sta ik ook nogal sceptisch tegenover het begrip 'bevrijdende' technologieën dat in libertaire milieukringen nogal eens opduikt. Vooralsnog geloof ik meer in de stelling van Bob Black die zegt dat elke technologie alleen maar meer werk en controle oplevert. Op dat punt geef ik Una gelijk en kan ik me wel iets voorstellen bij de 'afschaffing van de technologie'.  

Siebe: ,,Ik heb ook wel begrip voor de motieven van de neo-luddieten. Schrijvers als Goodman, Mumford, Ellul, Zerzan en Lemaire hebben me overtuigd van het problematische karakter van technologie en ook ik vind een gedegen technologie-kritiek onontbeerlijk voor de huidige tijd. Een technologische samenleving creëert onverplaatsbare nederzettingen waarin getemde arbeiders en boeren (domesticatie) steeds bereid blijken hun bloed en bodem te verdedigen (of geschiedt dit proces vice versa: garandeert onverplaatsbaarheid technologische progressie?).

Iedere sedentaire orde bestaat helaas bij de gratie van xenofobie en zelfs exorcisme: het Boze - dat is het vreemde en het ambulante en het nomadische - moet steeds worden uitgestoten. Het is juist dit mechanisme/verschijnsel (de stelselmatige vernietiging van sabeltandtijgers tot trekduiven, van Koerden tot amazone-indianen, van junks tot travellers, enzovoorts) dat mensen doet treuren en aanzet tot ludditisme. Het zijn dergelijke uitsluitingsmechanismen die mijns inziens centraal dienen te staan in een technologie/ecologie kritiek. Om het simpeler te stellen: technologie en onverplaatsbaarheid dienen vanuit hun wederzijdse bevruchting te worden geanalyseerd. Vooralsnog is dit een complex vraagstuk van vooral historische en filosofische aard. Maar in Una's monocausaal fanatisme bestaat, zoals je al zei, maar weinig ruimte voor complexiteit en nuances. Zijn door-en-door gepsychologiseerde 'Burn-Baby-Burn-manifest' zegt mijns inziens meer over de frustraties van de auteur zelf, dan over de mogelijkheden van een leven voorbij industrie en technologie.'' 

Na een blik op de klok, schrikt Siebe op: ,,Shit, ik moet er vandoor, m'n trein komt er zo aan. We hebben het ook wel lang genoeg gehad over deze Amerikaanse Pol Pot van eco-snit. In ieder geval is het accuraat dat Ravijn het boekje ook hier heeft uitgebracht; het Manifest is immers zowel een historisch document als een typisch Amerikaanse fin de siècle-getuigenis. Het is merkwaardig om aan het einde van de eeuw, onder post-moderne omstandigheden, zo een modernistisch betoog te lezen. Una roept op tot het einde van de Verlichting en beroept zich voortdurend op de merites van diezelfde Verlichting. Zijn encyclopedische poging ons te overtuigen van de naderende Apocalyps is weer een nieuwe vorm van oversocialisering - ook Una produceert voortdurend normen en waarden, zijn psychologismen versterken die trend bovendien ook nog eens. Kortom, Una strijdt met wapens die hij wil bestrijden, met als gevolg dat hij in zijn eigen retoriek ten onder gaat. Ik moest denken aan die prachtige compositie van Louis Andriessen waarin Mussolini een toespraak houdt, De Staat heet het volgens mij. Andriessen brengt die rede in een tapeloop waardoor verdubbeling, galm, vertroebeling en uiteindelijk ruis het verhaal van de Duce om zeep helpen. Een van de mooiste staaltjes van Nederlands anti-fascisme. Ook Una lijkt zijn eigen omzeephelping te beseffen en haalt zijn gram met een bom. Om met Constandse & Diekstra te besluiten: Una kon slechts uitdrukking geven aan zijn eigen minderwaardigheidsgevoelens door een beroep te doen op zijn suprioriteitsgevoelens.'' 

Terwijl hij zijn jas aantrekt haalt Siebe nog een CD uit zijn tas. ,,Heb je deze nieuwe van Tool al gehoord? Aenima heettie. Hij is weer prachtig, met bovendien een prikkelende hoestekst tegen ieder fundamentalisme. Wat dacht je van deze, in verband met Una: "No true ritual magician has ever sacrificed life or taken part in any other stupid urban legend ritual. This sort of behavior is left to the psychotic, dogmatic, fundamentalist believers you see on your TV, everyday letting off bombs and killing people in de name of God or whatever. Beliefs are dangerous. Belief allow the mind to stop functioning. A non-functioning mind is clinically dead. Believe nothing".''

Noot van de redactie: de namen van de twee personen zijn gefingeerd. Elke gelijkenis met Siebe Thissen en Freek Kallenberg berust op toeval.   

Freedom Club. De industriële samenleving en haar toekomst. Het Unabomber Manifest. Ravijn Arsenaal. Vertaling Aad Janssen en Marc Hurkmans. fl. 14,90 ISBN 90-72768-44-2. Te bestellen door fl. 14,90 + fl. 2,50 over te maken op 2424940 van Ravijn, Amsterdam o.v.v. 'Unabomber'.

Op zaterdagavond 16 november vindt er in de Badcuyp in Amsterdam een debat plaats over het Unabomber Manifest. Deelnemers zijn (o.v.b) Siebe Thissen (historicus en muziekliefhebber), Henk Oosterling (filosoof), Geert Ritsema (medewerker Milieudefensie), Joost Niemöller (recensent) e.a. De avond zal muzikaal worden omlijst met een optreden van Hey Sewermouth speelt 'Unabomber's Revenge'.