Naar archief

UIT: Ravage #215/216 van 9 augustus 1996††

Kernwapens illegaal

Op 8 juli jongstleden heeft het Internationaal Gerechtshof (het Hof) te Den Haag zich uitgesproken over de vragen die eind vorig jaar waren voorgelegd door de Wereld Gezondheids Organisatie ("Is het gebruik van kernwapens illegaal?") en de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ("Is het dreigen met en het gebruik van kernwapens illegaal?").

Het Hof oordeelde dat het gebruik van kernwapens tegen internationaal geldend oorlogsrecht in gaat. De enige uitzondering wordt gemaakt voor extreme omstandigheden bij zelfverdediging, waar het "naakte voortbestaan" van een land op het spel staat. Over dit oordeel waren de rechters sterk verdeeld, zeven voor en zeven tegen, de stem van de voorzitter van het Hof werd daardoor doorslaggevend. Als de afwijkende bijdragen van de rechters aan deze uitspraak worden meegeteld moet worden geconcludeerd dat tien van de veertien rechters voor de illegaliteit van kernwapens kozen. De drie afwijkende bijdragen argumenteerde voor complete illegaliteit en waren het niet eens met de uitzondering voor zelfverdediging.†

In de onderbouwing van de uitspraak kwamen de rechters tot de slotsom dat onder internationaal geldend recht het gebruik van kernwapens niet expliciet was toegestaan. Volgens de rechters is er echter ook geen expliciet verbod op het gebruik van kernwapens.†

Vervolgens bogen de rechters zich over het Handvest van de Verenigde Naties en vonden daar dat het dreigen met en/of gebruik van kernwapens onwettig was als er geen sprake was van zelfverdediging. Verder moet het dreigen met en gebruik van kernwapens in overeenstemming zijn met het internationaal oorlogsrecht en meer precies het internationaal humanitair recht en moeten alle verplichtingen in verdragen welke specifiek op kernwapens betrekking hebben worden nageleefd. Tot deze verplichtingen behoren het neutraliteitsbeginsel, maar ook verdragen op milieugebied en het Non Proliferatie Verdrag.†

Na de eigenlijke uitspraak word vervolgens nog verder verwezen naar artikel 6 van het Non-Proliferatie Verdrag. Het Hof vindt dat er een plicht rust op alle landen om te onderhandelen over nucleaire ontwapening.†

Wat kunnen wij hier nu mee? Allereerst is het duidelijk dat nucleaire afschrikking volgens dit vonnis niet kan en dat kernwapens niet kunnen worden gebruikt. Dat houdt dus in dat landen als India, Pakistan en IsraŽl duidelijkheid moeten verschaffen over het al dan niet hebben van kernwapens. Een land dat bedreigd wordt met kernwapens, bijvoorbeeld door een van de vijf kernwapenstaten, kan deze dreiging naast zich neerleggen. Of dat praktisch ook gebeurt is onzeker. Op basis van de uitspraak kan een land dat bedreigd wordt met kernwapens, of waar een kernwapen tegen wordt gebruikt, naar het Hof gaan en een rechtszaak aanspannen.†

Het belang van de uitspraak is groter dan op het eerste gezicht lijkt. Om een voorbeeld te noemen: de VS hebben de Conventie van GenÍve nooit geratificeerd. Toch doen zij alle moeite de publieke opinie te overtuigen dat in Irak alleen militaire doelen werden aangevallen, met hoge precisie. †

Voor de Verenigde Staten wordt het moeilijker, zo niet onmogelijk om bijvoorbeeld LibiŽ, Irak of Noord-Korea met kernwapens aan te vallen. De VS worden immers niet in hun naakte bestaan bedreigd door deze landen (of door welk ander land dan ook...) en de publieke opinie zal zo'n ingreep verre van leuk vinden.†

De grote voorraden kernwapens welke er op na worden gehouden worden ongeloofwaardig. De duizenden kernwapens die liggen opgeslagen zijn duidelijk niet bedoeld als zelfverdedigingsmiddelen, wapens van laatste toevlucht. De hoeveelheid kernwapens die (kunnen) worden ingezet in een conflict, veroorzaken onnodig lijden en zijn daardoor in strijd met een humanitaire regelgeving. Verder wordt het voor de militairen, die deze kernwapenvoorraden onderhouden en moeten inzetten in tijd van oorlog, zaak om nog beter te overwegen mee te werken aan zo'n inzet, zeker omdat deze wapens met deze uitspraak eindelijk onder geldend oorlogs- en humanitair recht zijn geplaatst.†

Ook al zouden kernwapens het laatste middel zijn voor een land om in te zetten, dan nog moet rekening gehouden worden met internationale regelgeving. Dat zal op het moment van uitvechten van een conflict wat academisch zijn. Nu betekent dat echter dat kernwapens moreel gezien niet bruikbaar zijn en dus de noodzaak om kernwapenvoorraden aan te houden verdwenen is. †

Hoewel op het eerste gezicht de gevraagde illegaliteit van kernwapens niet wordt gegeven kunnen NGO's met deze uitspraak ook het nodige. Het Hof geeft niet voor niets aan dat artikel 6 van het Non-Proliferatie Verdrag moet worden uitgevoerd. Daarmee wordt indirect een impuls gegeven aan het streven van Abolition 2000 naar een kernwapenverdrag, analoog aan het Chemisch wapen-verdrag. Verder kunnen NGO's en niet gebonden landen gezamenlijk actie ondernemen welke leiden naar nucleaire ontwapening.†

Met de uitspraak van het Hof wordt het voor de Nederlandse regering moeilijk, zo niet onmogelijk, de kernwapentaak in NAVO verband te handhaven en kernwapens op Volkel te laten liggen. In Europa liggen geen landen welke in hun naakte bestaan worden bedreigd. Eerder worden landen buiten het NAVO gebied bedreigd in hun voortbestaan door het bondgenootschap. Door kernwapens als normale wapens te beschouwen, worden ze volgens internationaal recht ineens onbruikbaar door hun niets ontziende uitwerking. Kortom, Nederlandse piloten kunnen naar die maatstaven niet meewerken aan het afwerpen van deze kernwapens.†

De vorming van een Europees veiligheidsbeleid komt op deze manier ook in een ander daglicht te staan. Bij voorbaat worden door de uitspraak van het Hof de kernwapens van Frankrijk en Engeland ter discussie gesteld. Verder wordt het ongeloofwaardig om in Europees verband bescherming door deze kernwapens te accepteren.†

De inzet van kernwapens boven Hiroshima en Nagasaki komt door de gedane uitspraak in een heel ander daglicht te staan. Bij deze inzet was immers geen sprake van een dreiging van het Amerikaanse grondgebied die zodanig was, dat het naakte voortbestaan van de VS op het spel stond. Het gebruik van de kernwapens op Hiroshima en Nagasaki kan dan ook als een oorlogsmisdaad worden beschouwd. De inzet was immers puur tegen burgerdoelen gericht, dienden geen enkel zinvol militair doel en veroorzaakten onnodig en onmenselijk leed. Een schrale troost voor de overlevenden en nabestaanden.

Dirk Jan Dullemond

Bronnen:

Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons (Request for Advisory Opinion by the General Assembly of the United nations) Advisory Opinion; International Court of Justice Communique No. 96/23, 8 July 1996; Legality Of the Threat or Use of Nuclear Weapons, International Court of Justice, 1996 July 8, General List No. 95.

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1996