UIT: Ravage #209 van 3 mei 1996  

Wie is er bang voor de soos?  

'Vrij baan voor de baanvrijheid' 

De nieuwe Algemene Bijstandswet dwingt veel actieve baanlozen tot een duidelijke keuze: blijf ik doen wat ik zelf belangrijk vind of accepteer ik toch maar een betaalde baan, banenpool, Melkertbaan of andere 'erkende' werkplek? Volgens de initiatiefgroep 'Bewust Baanvrijen' is nu het moment gekomen deze actieve baanlozen met elkaar in contact te brengen en de discussie over bewuste baanloosheid, arbeidsethos en sollicitatieplicht nieuw leven in te blazen. Daartoe organiseert ze op 9 mei een landelijke bijeenkomst waar men ervaringen kan uitwisselen en elkaar adviezen kan geven. Met enkele leden van de initiatiefgroep namen we alvast een voorschot.  

Sinds 1 januari dit jaar de nieuwe Algemene Bijstandswet (nABW) van kracht werd, worden bij veel projecten die voorheen gedoogd werden, de regels strak aangehaald. Mensen die al jaren met medeweten van de sociale dienst als vrijwilliger bij een project werkzaam zijn, krijgen plotseling te maken met strafkortingen en strafmaatregelen. Omslag Werkplaats voor Duurzame Ontwikkeling trok snel aan de bel en organiseerde januari dit jaar een 'doendenkdag' rond dit thema.  

Volgens Martha van Omslag haken veel mensen onder druk van de sociale dienst af. Ze accepteren een banenpoolplaats of Melkertbaan en in sommige gevallen zelf een betaalde baan, terwijl ze daar zelf nooit voor zouden kiezen. Vanuit zichzelf kunnen ze de druk van instanties niet weerstaan. Ze stoppen met de projecten en op die manier gaan heel veel projecten en mensen ten onder. Zelf heeft ze toen ze 2,5 jaar geleden bij Omslag begon aan de sociale dienst duidelijk gemaakt dat ze daar wil blijven werken. Niet voor een salaris, maar om de inhoud van het werk. Twee jaar lang werd dat min of meer geaccepteerd, maar met invoering van de nieuwe wet lag er binnen een week een brief in de bus dat ze dat niet meer accepteerden.  

Martha: ,,Ik heb toen gezegd dat ik daar niet op in zou gaan en vervolgens kreeg ik een strafkorting. Ik ben toen bezwaar aangetekend en dat is ongegrond verklaart. Nu ga ik opnieuw tegen dit besluit in beroep en zie wel wat er van komt.'' 

Gedoogd 

Bert, een van de andere leden van de initiatiefgroep, is al jaren werkzaam binnen Kollektief Rampenplan. Een aantal jaar geleden hebben zij als collectief besloten het gevecht met de sociale dienst aan te gaan en gezamenlijk alle kortingen aan te vechten. Op een geven moment hebben ze een akkoord bereikt met de sociale dienst en zijn ze voor twee jaar vrijgesteld van de sollicitatieplicht. Voor Bert is dit geen rede tot grote vreugde.  

Bert: ,,Het is natuurlijk mooi dat we nu voor twee jaar 'gedoogd' worden op basis van wie we zijn en wat we doen. Voor ons is het handig, maar we vinden het nog lang niet genoeg. Wij willen tenslotte een ander verhaal over arbeid en economie vertellen.''  

Rymke is al 17 jaar baanloos, maar heeft nooit echt de moed gehad het gevecht met de sociale dienst aan te gaan. ,,Ik heb me altijd vrij pragmatisch opgesteld op dit punt. Ik ben al jaren actief binnen Atalanta en steek daar veel energie in. Ik had geen zin me op het punt van de sollicitatieplicht principieel op te stellen en heb daarom altijd keurig gesolliciteerd. Daardoor heb ik nooit echt problemen gehad met uitkering. De laatste jaren wordt de druk echter zo groot dat die houding steeds moeilijker wordt. Nu ben ik op het punt gekomen om de confrontatie wel aan te gaan. Ik ben ook in gaan zien dat arbeid een belangrijk en interessant onderwerp is. Er zitten zowel filosofische als hele praktische kanten aan.''  

Rymke is door de strijd van Rampenplan en door de verhalen die ze in februari tijdens een bijeenkomst van actieve baanlozen hoorde ook minder bang geworden. ,,Ik heb het idee dat ze me niet zoveel kunnen maken. Wat kan me tenslotte gebeuren? Ze kunnen me 10% korten, nou en, dat hou ik wel een tijdlang vol. Als ze veel verder gaan, vind ik wel een andere oplossing.'' 

Karl heeft echter het idee dat ze je van alles kunnen maken. Hij heeft al 34 jaar geen betaalde baan, maar zorgt er sinds een paar jaar wel voor dat hij het gewenste aantal sollicitaties kan laten zien. Toch biedt ook dat volgens hem nog geen garantie.  

Karl: ,,Je kunt daar elk moment iets zeggen of doen, waardoor je een korting krijgt of iets anders. De maatschappij is voor mij een grote hoererij, het is altijd de vraag welk spelletje je naar elkaar toespeelt. Als individu moet je in je omgang met dat soort bureaucraten voortdurend de grenzen aftasten. Daarom heb ik me ook aangesloten bij dit initiatief, zodat we wellicht wat meer in groepsverband kunnen doen. Hierdoor ontstaat misschien enige ruimte waardoor andere initiatieven kunnen worden behouden. Bovendien motiveert het jezelf om er meer over na te denken en te bekijken of je zelf meer stappen kunt ondernemen, in plaats van alleen maar af te wachten.''  

Bang 

Een voorbeeld van iemand die niet wilde afwachten is Wim. Hij maakt al vier jaar lang zijn bezwaren tegen de sociale dienst kenbaar, maar merkt tot zijn verbazing dat hij een van de weinigen is.  

Win: ,,Blijkbaar durft men niet. Ik denk ook wel dat de sociale dienst bewust een intimidatiebeleid voert. Daar wil ik wat aan doen, al was het maar voor mezelf. Mijn verzet tegen de sociale dienst is voor mij passende arbeid - ik zou niet anders kunnen. Ik kan niet accoord gaan met de sollicitatieplicht.''  

Wim is al 14 jaar, met onderbreking, baanvrij. De laatste vier jaar zegt hij tegen de sociale dienst dat hij niet solliciteert, maar wordt daarvoor niet gekort. Daar zijn wel allemaal procedures en bezwaarschriften voor nodig geweest. Toch heeft hij ondanks zijn behaalde 'succes' het idee dat hij niet lekker in z'n vel zit.  

Wim: ,,Ik weet niet of dat komt omdat ik niet betaald krijg voor wat ik doe, of door iets anders. Ik wil van alles doen, maar vaak heb ik geen inspraak of krijg ik geen beloning of ondervind veel tegenwerking. Daar heb ik genoeg van. Ik heb me bij dit initiatief aangesloten om te horen hoe mensen in andere gemeenten worden behandeld en om te ontdekken hoe overheden reageren. Ook wil ik voor zover mogelijk andere uitkeringsgerechtigden adviseren hoe ze bezwaren tegen de sociale dienst kenbaar kunnen maken.'' 

Waarom zijn mensen eigenlijk bang voor de sociale dienst. Behalve een korting op je uitkering kan je toch weinig gebeuren? Simone, sinds 2 jaar baanvrij, heeft het idee dat het te maken heeft met haar eigen arbeidsethos dat ze van huis uit heeft meegekregen. 

Simone: ,,Ik heb geleerd dat je moet werken voor je geld en worstel daar nog steeds mee. Ergens vind ik wellicht dat ze bij de soos nog gelijk hebben ook. Als het weigeren van de sollicitatieplicht alleen maar gevaar voor m'n inkomsten zou betekenen, zou ik er nuchterder over kunnen denken, maar ik denk dat het dieper gaat. Daarom heb ik me aangesloten bij dit initiatief. Ik wil gewoon niet meer bang hoeven zijn voor dat instituut.'' 

Arbeidsethos 

Het arbeidsethos blijkt dieper te zitten dan we vaak zouden wensen. Het is bijvoorbeeld opvallend dat veel bewust baanlozen het altijd hartstikke druk hebben. Ze beroepen zich erop dat ze al heel 'nuttig werk' doen en dus moeten worden vrijgesteld van de sollicitatieplicht. Ook Rampenplan schreef een nota 'Rampenplan voor de werkloosheid' waarin wordt benadrukt hoeveel nuttig werk ze wel niet verrichten. Is er bij deze bewust baanlozen niet sluimerend een 'alternatief' arbeidsethos aanwezig?  

Bert: ,,Die nota hebben we bewust zo geschreven omdat het voor ons een tactische ingang was naar de sociale dienst. Als strategie was het heel zinnig, maar het zou inderdaad niet de norm moeten zijn.''  

Simone: ,,Ik vind het heel belangrijk om ook het recht op nietsdoen te propageren, om een rustig bezinnend leven te leiden. Inderdaad is er bij ons vaak sprake van een alternatief arbeidsethos, waarin we 40 tot 60 uur moeten strijden voor een betere wereld. In plaats daarvan zouden we ook kunnen streven naar een rustige economie, waarin we meer tijd nemen voor kletspraatjes, een beetje lezen, lekker wandelen. We moeten er zelf ook van doordrongen raken dat een volle agenda niet garant staat voor een 'zinvol' leven.''  

Martha: ,,Ik loop me inderdaad vaak over de kop met al die projecten bij Omslag. Daar werk ik soms wel 60 uur en loop ik te stressen. Dat wil ik ook graag anders. Ik zou dat werk ook graag willen herverdelen, maar het is moeilijk om anderen te vinden.'' 

Karl: ,,In feite vertel je dan toch hetzelfde verhaal als die anderen. Al die mensen in het linkse circuit die zo hard werken omdat ze vinden dat het nódig is dat ze doen wat ze doen. Zo nodig dat ze zichzelf maar over de kop werken, omdat ze zonodig moeten. In die zin werkt de druk van buiten af ook bij hen.''   

Naast het arbeidsethos is ook werkloosheid een van die punten waar veel baanlozen ambivalent tegenover staan. In de folder die oproept voor de bijeenkomst op 9 mei wordt gepleit voor een rechtvaardige verdeling van werk omdat massawerkloosheid een probleem is. Maar is het niet heel dubbel, pleiten voor baanvrijheid en je tegelijkertijd zorgen maken over werkloosheid? 

Martha: ,,Nee, want die werkloosheid is geen bewuste keuze geweest. Natuurlijk ga ik niet pleiten voor meer werkgelegenheid in de wapenindustrie, maar het is wel vervelend als mensen daar ontslagen worden, zoals onlangs bij Fokker, omdat het geen vrije keuze is.'' 

Bert: ,,Ik vind het ook te gek dat Fokker dicht is, maar dan bekijk ik het puur vanuit m'n eigen invalshoek, omdat ik het niet goed vind dat er zoveel gevlogen wordt. Bekeken vanuit het gezichtspunt van een werknemer met een arbeidsethos is het echter een individueel drama. Onder druk van de maatschappij is hij in die baan terecht gekomen, heeft geen vrije keuze gehad en nu wordt hij of zij weer onvrijwillig ontslagen en heeft daar weer geen keuze in. Zo iemand is in feite een slaaf van zijn eigen arbeidsethos.'' 

Martha: ,,Hier ligt natuurlijk wel een belangrijk moment. Ik ben ook niet als bewust baanloze geboren. Dat is ook, in 20 jaar gegroeid. Wij kunnen ook niet meer doen dan mensen aan het denken zetten, mensen moeten zelf aan dat proces werken.'' 

Volgens Bert zal er op dit punt over niet al te lange tijd wel iets veranderen. ,,Als je ziet dat 50% van de mensen met een betaalde baan het werk niet leuk vindt en dat het ziekteverzuim toeneemt, dan denk ik dat het over niet al te lange tijd instort. Het beleid van paars dat draait om werk, werk, werk, is in feite een wanhoopsoffensief. Het is net een boom die op sterven is en op het laatste moment nog allemaal vruchten verspreidt. Hoe het tot haar einde komt weet je niet. Het kan zijn dat we over een aantal jaren een verschrikkelijk autoritair regime hebben, het kan ook zijn dat steeds meer mensen afhaken, dat steeds meer mensen zeggen: "wij doen hier niet meer aan mee!" Dan verandert alles vanzelf. Ik zie ook een tendens naar bewust baanloosheid. Veel mensen, zoals Simone pikken het niet meer, raken hun angst voor de sociale dienst kwijt.''  

Sociale activering 

Een ander punt dat de bewust baanlozen en actieve uitkeringsgerechtigden bezig houdt is artikel 144 van de nABW. Dit artikel biedt gemeenten de mogelijkheid om te experimenteren met het nieuwe beleidsinstrument 'sociale activering'. De vraag is of je hier als bewust baanloze gebruik van moet maken? 

Martha vindt van wel: ,,Het artikel biedt gemeenten de mogelijkheid om met bewust baanlozen experimenten aan te gaan waarbij ze worden vrijgesteld van sollicitatieplicht. Hierdoor kun je actief bezig blijven met wat je doet. Ik zie artikel 144 zelf op dit moment als enige mogelijkheid om te blijven doen wat ik doe. Ik ga dan ook bewust de confrontatie met de sociale dienst aan, om hen te dwingen hun nek uit te steken. Helaas kijken ze liever eerst de kat uit de boom bij andere gemeenten.  

,,Overigens zie ik het artikel niet als eindstation, maar op dit moment helpt het mij onder strafkortingen uit te komen. Tenslotte gaat het echter niet alleen over mij en dus moet je voorkomen teveel individuele uitzonderingsposities te creëren.''  

Bert is het gedeeltelijk met haar eens: ,,Er is nu enige ruimte in gemeentelijk beleid en je kunt dus altijd kijken wat je daar voor elkaar kunt krijgen. Wij worden nu gedoogd, waarom kan dat niet op andere plaatsen? Ga tegen het arbeidsbureau lopen zeuren, tegen de sociale dienst, in de gemeenteraad. Dat kan volgens mij geen enkel kwaad.'' 

Maar loop je dan niet het gevaar dat je je met het formuleren van beleid bezig gaat houden?

Bert: ,,Natuurlijk hou je je met beleid bezig op het moment dat je met de directie van de sociale dienst gaat kletsen, maar die instituties maken onderdeel uit van onze samenleving en dus heb je er mee te maken.''

Rymke: ,,Toch moet je wel uitkijken dat je niet gaat meedenken met de bestuurders. Dat je gaat nadenken over uitzonderingsposities voor bepaalde groepen baanvrijen, want dan zit je voor je het weet op hun stoel.''  

Bert: ,,Daarom ben ik ook blij dat Rampenplan niet wordt erkend op basis van artikel 144, maar dat we worden gedoogd. We passen in geen enkele regel of wet en dat willen we zo houden. Zelf geloof ik er dan ook niet in dat we artikel 144 aan moeten grijpen. In platform Nijmegen waar ik ook aan deelneem, wordt nu bekeken wat de rek is van dat artikel. Dat is wellicht interessant, maar je moet wel in de gaten houden dat het niet meer is dan een schaamlap, dat het daar niet om gaat. Het valt in dezelfde categorie als JWG-plekken, banenpool en Melkertbanen. Natuurlijk kan ik best begrijpen dat mensen individueel kiezen voor een banenpool, maar wat ik jammer vind is dat de discussie rond arbeid uit de weg wordt gegaan. Daarom heb ik liever dat mensen niet aan JWG-banen, banenpoolplaaten of Melkert-banen beginnen. Het zou toch fantastisch zijn als in Nederland duizend mensen zouden zeggen: "ik doe er niet aan mee!" Wat zullen ze dan gaan doen? Al die mensen korten? Dat wordt nog lachen... 

Of er ooit duizend mensen de moed zullen opvatten, zal moeten blijken. Wim heeft echter goede hoop: ,,Ik denk dat er al heel lang vanuit de gevestigde orde wordt beweert dat er nooit wat zal veranderen. Wij moeten een tegengeluid geven. We worden geïndividualiseerd. Daarom is het goed om bij elkaar te gaan zitten.''

Dat zal dus op 9 mei in Utrecht gebeuren. De initiatiefgroep weet nog niet wat het vervolg zal zijn. Ze heeft in ieder geval geen zin om weer een nieuw platform of nieuwe organisatie op te richten. In veel steden zijn immers al punten waar je als uitkeringsgerechtigde terecht kunt voor informatie en in een aantal steden als Amsterdam, Nijmegen, Utrecht, Tilburg, Leeuwarden en Sittard is al een platform van uitkeringsgerechtigden.    

Martha: ,,We moeten voorkomen dat er weer een organisatie bijkomt met woordvoerders enzo. Voorlopig richten we ons op 9 mei. Ik denk dat het een schitterende dag gaat worden waaruit weer allemaal nieuwe initiatieven voort zullen komen, die we nu nog niet kennen. Er zijn zoveel mensen mee bezig. Ik wil graag andere mensen een klein zetje geven. Berust niet, voel je niet eenzaam, maar ga de strijd aan. Voor mij persoonlijk gaat het om het heroveren van een  stukje zelfbeschikkingsrecht én energie om zelf door te kunnen gaan.''  

Freek Kallenberg 

De landelijke dag 'Baan Vrij voor de Baanvrijheid' vindt op 9 mei plaats in Kargador, Oude Gracht 36 in Utrecht (ca. 5 min. lopen vanaf het Centraal Station. De dag begint om 10.30 uur. Na een kennismaking zal Raf Janssen een lezing houden over 'de ruimte voor baanvrijen in de nABW'. 's Middags zijn er diverse werkgroepen over o.a. sociale actie, arbeidsethos, juridische mogelijkheden en persoonlijke ondersteuning.