UIT: Ravage #208 van 19 april 1996

Tsjernobyl: De Ramp

Een gezelschap van Russische en Nederlandse muzikanten, fotografen, journalisten en wetenschappers was op uitnodiging van de Wit-Russische milieufederatie Bjel-Ecos in 1991 bijeen om 'Vijf jaar Tsjernobyl' te herdenken met een actietour. Anno 1996 kan worden vastgesteld dat deze tournee, deze demonstratie van verzet tegen kernenergie, nog altijd actueel is en het protest niet aan kracht heeft ingeboet. Een terugblik.

Het heeft iets lugubers. In het plaatsje Vjetka, na de explosie van reactor 4 van de kerncentrale in Tsjernobyl tien jaar terug ogenblikkelijk ontruimd, zijn intussen veel ouderen weer teruggekeerd. Overigens tegen de voorschriften in. De radioactieve straling veroorzaakt kanker, die na gemiddeld vijftien jaar de dood tot gevolg heeft. Het deert hen niet, want lang hebben ze toch niet meer te leven.

Op 26 april is het tien jaar geleden dat kernreactor 4 van de Pripyat-centrale in Tsjernobyl explodeerde. Tot op de dag van vandaag zijn grote delen van Wit-Rusland en de Oekraïne in de omgeving van het stadje Pripyat als gevolg van deze kernramp onbewoonbaar verklaard. Het gebied in een straal van dertig kilometer rond deze kernreactor geldt als besmette zone. Mensen en transporten van en naar dit gebied worden streng gecontroleerd.

Er is een grote toename van leukemie en andere vormen van kanker geconstateerd. Het Instituut voor Microbiologie in Gomel ontdekt de meest bizarre genetische afwijkingen bij planten, insecten en amfibieën en al het voedsel in de wijde omgeving moet nog dagelijks gecontroleerd worden op de aanwezigheid van radioactieve deeltjes. Een ramp die met recht als de ramp de geschiedenis in gaat.

'Minsk, 19 april 1991. In de koffiebar van hotel Jubiljena hangt een lijstje van de Bjelo, de Russische Keuringsdienst van Waren. De in melk, granen, en zuivel 'prodoekty' gemeten waarden voor cesium, strontium en jodium zijn 'beneden de door het Ministerie van Volksgezondheid, afd. Radiobiologie vastgestelde waarden, en akkoord bevonden voor menselijke consumptie'.'

'Aan de ontbijttafel worden nu in '91, vijf jaar later, nog cynische grappen gemaakt over lichtgevende flaporen, röntgen-ogen en eventuele andere mogelijke bijwerkingen van deze 'radio-aktivnost'. Deze stoerdoenerij van merendeels mannen onder elkaar zal gauw afgelopen zijn na de eerste bezoekjes aan ziekenhuizen en gesprekken met 'likwidatory' - de brandweerlieden en vrijwilligers die in de dagen na de ramp meehielpen de smeulende reactor onder controle te krijgen. Na de confrontatie met mensen die ten dode zijn opgeschreven valt het, ook voor dit bereisde en enigszins blasé gezelschap, niet meer mee om grappen te maken.'

Dit gezelschap van Russische en Nederlandse muzikanten, fotografen, journalisten en wetenschappers was op uitnodiging van de Wit-Russische milieufederatie Bjel-Ecos bijeen om 'Vijf jaar Tsjernobyl' te herdenken met een actie-tour. We reisden door de directe omgeving Mozyr-Gomel-Moghilev en nemen deel aan een grote anti-kernenergiedemonstratie in het centrum van Minsk, de hoofdstad van Bjelorus, Wit-Rusland.

Anno 1996 kan worden vastgesteld dat deze tournee, deze demonstratie van verzet tegen kernenergie, nog altijd actueel is en het protest niet aan kracht heeft ingeboet. Echter, verscheidene van onze toenmalige Russische vrienden leven niet meer om de demonstratie van dit jaar in Minsk mee te maken.

De Friese musicus Ernst Langhout, ook aanwezig op deze tour, beschreef het dagelijkse leed na de ramp als 'aids zonder seks'. Een treffende vergelijking, als je bedenkt dat de kansen op een kind met ernstige afwijkingen drastisch zijn toegenomen sinds de kernramp. De likwidatori, die destijds met gevaar voor eigen leven de brandende reactorkern moesten blussen, liepen binnen enkele minuten de maximaal toegestane dosis radio-activiteit voor een heel mensenleven op.

Elke dag dat men, ook nu nog, in het besmette gebied rond Tsjernobyl doorbrengt is goed voor een stralingsdosis, gelijk aan een paar röntgenfoto's per dag. Zo werd het, simpel en uiteraard onwetenschappelijk, door een stralingsbioloog uitgelegd aan deelnemers van de tour in 1991. Elke ochtend en avond werden we met geigertellers gescand, bij oksels, schildklier en liezen.

Toen we door de besmette zones reisden, klampten veel achtergebleven dorpelingen ons aan. Ze smeekten de meegereisde wetenschappers ook hen te meten, met hun handzame, digitale geigertellers, formaat walkman. Ze hebben weinig vertrouwen in de periodieke metingen in het plaatselijke gezondheidscentrum, met verouderde meetapparatuur en vaak erg bureaucratisch ingestelde artsen. Vooral schildklierkanker wordt direct in verband gebracht met blootstelling aan radioactief jodium.

De bevolking in de besmette gebieden lijdt nog dagelijks aan de gevolgen van deze ramp. Onder vrouwen is het aantal gevallen van borstkanker in de afgelopen tien jaar toegenomen met 45%. Het aantal gevallen van kinderen met aangeboren afwijkingen met 161%. De mensen in de regio leven in constante psychische nood: straling kun je niet zien, horen, of ruiken. Je kunt het wel 'voelen' als je in spookdorpen als Bartolomevka of Vjetka rondloopt. Kleine boerendorpjes met een paar honderd, soms duizend inwoners, die onmiddellijk na de kernramp werden geëvacueerd.

Tijd om spullen te pakken was er niet. Er klonk een stem door een megafoon, mannen in sinistere overalls met gasmaskers laden alle inwoners in vrachtwagens en autobussen en wat er verder aan vervoer 'gevorderd' kon worden. Wie na vijf jaar deze uitgestorven dorpen terugzag, met vervallen, doch nog steeds gemeubileerde kamers, jassen aan kapstok, schoenen en laarzen bij de voordeur, begint 'iets' van de omvang van deze tragedie te voelen.

De oorspronkelijke bewoners van deze typisch Russische houten woningen met klein erfje en bescheiden veestapel, hadden in het gunstigste geval 'noodflats' toegewezen gekregen. Landarbeidersgezinnen zaten nu gedwongen in troosteloze pre-fab flats van slechte makelij, uit nood geboren, in snel tempo uit de grond gestampt. Een doorsnee Russisch boerengezin heeft meestal de ouders van een der partners inwonen. Oma (Baboesjka) als onbetaalde kinderoppas en 'plaats-in-de-rij-houder', Opa als klusjesman.

Op het land, in die houten huizen, is zo'n groot gezin nog te doen. Er zijn nisjes waar je je in terug kunt trekken, op koude winteravonden houd je elkaar warm. Wie echter van de ene op de andere dag gedwongen werd om met acht à tien mensen een noodflatje van 35 m² te betrekken, keek opeens heel anders tegen inwonende familieleden aan. Letterlijk: men gunde elkaar de ruimte niet meer. Vooral ouderen, die hun hele leven op het land hadden gewerkt, en nu gedwongen binnen moesten zitten in een veel te kleine flat, werden compleet neurotisch. Het uitte zich op zijn Russisch in extreem alcoholisme bij de mannen, en permanent gehuil en gejammer bij Baboesjka's in de trant van: "ik ben overbodig, laat mij toch sterven, Bog (= God) ontferm u over mij".

Fatalisme, of religieus fanatisme. Zeventig jaar communisme heeft de Russisch-Orthodoxe kerk niet kunnen breken, en op het platteland, met haar in stilte devote baboesjka's, al helemaal niet. De popes van die kerk hadden dan ook een nieuw icoon laten maken. De heilige Sint Kristoffel van Tsjernobyl, compleet met stralingstekens in alle vier de hoeken van dit schilderij. Tijdens de demonstratie van 26 april 1991 in Minsk liepen ze in vol ornaat met dit icoon in de kop van de demonstratie. Mensen prevelden gebeden, en wilden het aanraken. Bizar.

'Minsk, 26 april 1991. Een grote menigte van tienduizenden mensen verzamelt zich op het plein voor het parlementsgebouw van de Wit-Russische republiek. Veel sprekers met megafoons, namens diverse scholen, fabrieken, bedrijven. De demonstranten zijn van alle leeftijden, van baby's tot hoogbejaarden. Bij het betreden van het plein delen jonge vrouwen zwarte rouwbanden uit, met daarop het internationale stralingsteken, en in het Cyrillisch het woord: Tsjernobyl. Naar goed Russisch gebruik is deze dag, ondanks het grimmige doel van de demonstratie, een gebeurtenis voor elk wat wils. Er is een expositieruimte ingericht met kindertekeningen van stralingsslachtoffers, voor jongeren spelen bands en straatmuzikanten, geestelijken en nonnen delen speciaal zout brood uit. Mensen die werkelijk slecht ter been zijn, krijgen een plaats toegewezen op boerenwagens.'

'Na obligate sprekers als de plaatselijke Partij-apparatsjik en een spreker namens de toen nog regerende 'Opperste Sovjet' van Bjelorus, 'akademik' Boris P. Savitsky (lid presidium Opperste Sovjet, voorzitter ecologisch comité, dokter in de biologie, professor, en nog veel meer volgens zijn chique visitekaartje) zet de stoet zich in beweging. Langs de hoofdroute door de binnenstad van Minsk leidt de demonstratie naar het stadspark, waar een standbeeld ter nagedachtenis van alle gestorven 'likwidatory' zal worden onthuld.'

'Deze plechtigheid wordt weer geleid door geestelijken in zwarte jurken. Radicalere types van Bjel-Ecos, maar ook echte Russische anarcho's, met buttons en portretten van boerenanarchist Nestor Makhno, laten via door henzelf meegebrachte megafoons een tegengeluid horen. Bij het standbeeld veel gehuil van weduwen, en walgelijk opdringerige cameraploegen. Ook in Rusland scoort 'emotie-tv' hoog, en dit soort shots, dat willen ze bij 'Vremja' (het journaal). We voelen ons nogal opgelaten als 'buitenlandse delegatie' die voorin de stoet loopt met de organisatoren. We mengen ons onder de Makhno-anarchisten.'

De kernreactor van Tsjernobyl is niet enig in zijn soort. Er zijn in Oost-Europa zeker 25 andere reactoren van het "Reaktor Bolshoi Mochnosti Kanalni" (RBMK)-typev (meervoudige kanalen-reactor). Alle reactoren van dit type vertonen gevaarlijke ontwerpfouten. Volgens deskundigen is de plaats van de gloeiend hete, radioactieve kern niet goed gekozen. Daardoor heeft het zwaar-stalen omhulsel van de brandstofkern (het reactorvat) veel te lijden van straling en hitte, met als gevolg, (haar-)scheurtjes. Zelfs de meest fervente voorstanders van kernenergie zijn het erover eens dat een veilige controleerbare omgeving een basisvoorwaarde is voor de opwekking van kernenergie. Hiervan is bij dit type reactor geen sprake.

Voeg daarbij het feit, dat de beste Russische kerngeleerden liever voor een zak vol 'harde valuta' hun kansen wagen binnen de nucleaire programma's van India, Pakistan en liefst 'Ameriky', en de conclusie ligt voor de hand. Onveilige kernreactoren worden in Oost-Europa draaiende gehouden door onvoldoende bekwaam personeel, voorschriften worden niet of nauwelijks nageleefd en de aanwezige veiligheidssystemen worden slecht onderhouden.

De oorzaak van de Tsjernobyl-ramp was in feite een veel te lang uitgestelde veiligheidstest. Een test, welke al in 1984 plaats had moeten vinden, werd op die bewuste 26 april 1986 eindelijk uitgevoerd. De beheerders van reactor 4 hadden alle veiligheidssystemen tijdelijk buiten werking gesteld om deze test te laten slagen. In hoog tempo gaat vervolgens van alles mis.

Om 01.23 uur loopt het vermogen in de reactor in luttele seconden op tot honderd maal het maximum toelaatbare. Door het gigantisch hoge vermogen stijgt de temperatuur snel. Het koelwater verdampt tot stoom, de brandstofstaven smelten, en de daarin opgeslagen radioactiviteit komt vrij. Het gevolg is een enorme explosie. Het duizend ton zware reactordeksel barst open, en de radioactieve kern wordt brandend uit de reactor geslingerd. De test loopt volkomen uit de hand. Een van de grootste industriële rampen uit de geschiedenis voltrekt zich.

Novy Martinovitsj, 22 april 1991. We bezoeken een kindertehuis. Eenmaal binnen ruiken de gangen naar een mengeling van weeë poepluiers en chemisch lysol. Hoofdzuster Svetlana is een struise vrouw behept met de 'grondhouding' van de Ideale Verpleegkundige: grenzeloos optimisme. Ze vertelt: ,,Er wonen hier 54 kinderen in drie verschillende groepen. Ze zijn zoals alle andere kinderen, toch zijn zij speciaal - het zijn Tsjernobyl-kinderen. Ze hebben allemaal certificaten die hun status bevestigen. Ze zijn zwak en vaak ziek. Natuurlijk doen wij alles wat wij maar kunnen. We geven ze extra vitamines in een poging het radioactieve gif te elimineren. Vooral 's winters hebben ze last van aandoeningen van de luchtwegen. Kinderen worden harder door straling getroffen dan hun ouders. Wij vrouwen zijn bang om kinderen te krijgen, maar we kunnen onmogelijk zonder hen. Een kinderloze vrouw is niet echt een vrouw. Wie zou je op latere leeftijd moeten verzorgen, wie sluit je ogen als je dood bent? Dus kiezen de vrouwen voor hun kind, ook als het 'getroffen' blijkt. Ondanks alle moeilijkheden hebben wij twaalf verpleegsters in dienst. Zelfs in deze harde tijden bezuinigen ouders niet op de noodzakelijke extra kosten voor hun kind.''

Zuster Svetlana benadrukte mij in tijdens dat gesprek in '91 hoe belangrijk hulp uit het Westen is in de vorm van geneesmiddelen, vitamine-supplementen, disposables en door rijkere leeftijds-genootjes afgedankt speelgoed. De naam 'Tineke' van RTL 4 is bij Svetlana en haar collega's niet onbekend. Ja, Niderlandny is een mooi land. 'Sveta' hoopt dan ook dat vroeger of later wat van haar patiëntjes worden uitverkoren voor een vakantie tussen de grachten, molens en klompen. Maar nu moest zij weer op ronde.

Een jongetje met een ernstige vorm van macro-cephalie (een 'waterhoofd') kijkt ons vanuit zijn wiegje doordringend aan. In de verpleging leerde ik dat macro-cephalie gepaard gaat met diep-zwakzinnigheid. Wat zou er in dat grote hoofd omgaan? Wanneer de foto-camera's beginnen te klikken vlucht ik naar buiten. Frisse lucht, hoewel...?

De Tsjernobyl-ramp van 26 april 1986 was om meerdere redenen een test-case. Allereerst werd de kersverse mineralny sekretar Gorbatsjov meteen gedwongen zijn 'glasnost' (openheid)-politiek in de praktijk te brengen. Tsjernobyl was zeker niet de eerste kernramp in Rusland. Ten tijde van de Koude Oorlog vond een soortgelijke kernramp plaats in Tsjeljabinsk, gelegen in de Oeral. Ook hierbij raakten grote stukken land besmet en dus onbewoonbaar. Het verschil is dat toen zowel Russische als Amerikaanse kerngeleerden er alle belang bij hadden deze feiten te verdoezelen. Bekendmaking zou immers de voortgang van beider kernenergieprogramma's in gevaar kunnen brengen. Dus besloten de erfvijanden tijdelijk een pact te sluiten, en het probleem kameraadschappelijk onder het IJzeren Tapijt te vegen. Wetenschappers onder elkaar, nietwaar? Deze vlieger ging onder 'Gorby' niet meer op.

Terwijl in het Kremlin koortsachtig werd vergaderd over Lenin's eeuwige vraag "Wat te doen?", verspreidde een steeds veranderende windrichting de radioactieve wolken afkomstig vanuit Tsjernobyl zich over heel Europa. Direct na het ongeval eerst over Scandinavië, vanaf 29 april over Nederland en via de Noordzee richting Engeland. Vanaf mei in Zuid-Europese richting.

Vanuit Lapland kwamen berichten binnen over besmet rendiervlees, dat moest worden vernietigd (170 duizend rendieren ernstig radioactief besmet). In Engeland werden duizenden schapen en lammeren besmet en moesten worden afgemaakt. In Nederland moesten we van de spinazie afblijven en werden grote partijen vlees, bladgroenten en zuivelproducten doorgedraaid.

Radioactieve besmetting begint onderin de voedselketen. In het Instituut voor Radiobiologie zagen we de dia's met de genetische mutaties in bladnerven, insectenlarven en amfibieën (kikkers met acht poten of twee koppen). Later werden dat ook varkens, koeien en schapen. In het Instituut bewaren ze de meest bizarre genetische mutaties op sterk water. Een waar gruwelkabinet van gemuteerde foetussen in potjes.

De andere reactoren in Tsjernobyl zijn nog steeds vol in bedrijf. Dat kan ook moeilijk anders, want in Rusland is het 'koppelingsnet' een onbekend fenomeen. Zonder Tsjernobyl dus geen stroom voor grote delen van de Oekraine en Bjelorus. Wat pas echt zorgen baart, is het feit dat het Internationale Atoomagentschap IAEA en de Westerse nucleaire industrie nog steeds menen dat met 'een aantal cosmetische operaties' al deze wrakke RBMK-reactoren veiliger gemaakt kunnen worden.

Zo stelde de G-7, de organisatie van de zeven rijkste industrielanden, nog in 1992 het 'Nuclear Safe Account' (NSA) in. Dit NSA zou ervoor moeten zorgen dat er budgetten komen voor het 'opknappen' van deze RBMK-centrales. Sinds de Tsjernobyl-ramp is de Westerse nucleaire industrie in een diep dal terechtgekomen, en de atoomlobby doet haar uiterste best om het (verder) ontmantelen van kerncentrales te voorkomen. Vandaar dat zij geld beschikbaar stelt over het 'opknappen' ervan.

Al deze 'verbeteringen' lossen het echte probleem niet op. Het risico van menselijk falen, gebrek aan opleiding, verloop van hoog-gekwalificeerde kerngeleerden naar harde valutalanden (brain-drain) en de slechte motivatie van veel personeel als gevolg van de belabberde economische situatie in Oost-Europa maken de kans op een nieuw Tsjernobyl nog steeds reëel.

In de zomer van 1994 lekte een rapport uit van het Tsjechisch atoombureau over de RBMK-centrale van Bohunice. De conclusie van dit rapport was ondubbelzinnig: het is onmogelijk deze verouderde centrale zodanig op te knappen dat zij aan internationale veiligheidsnormen voldoet. De Amerikaanse regering concludeert in haar rapport Most Dangerous Reactors uit 1995 dat "het openhouden van deze RBMK-kerncentrales het schrikbeeld oproept van een ongeluk van dezelfde orde van grootte als Tsjernobyl." Het is niet te voorzien hoeveel landen in Europa dan weer zullen worden getroffen.

Wel is zeker dat er tot op de dag van vandaag ruim 25 in potentie tikkende 'atoombommen' actief werkzaam zijn in Oost-Europa. Kiezen voor kernenergie betekent: elke dag een groot risico nemen. Het kan namelijk zo opnieuw gebeuren.

Simon van Leeuwen

Met dank aan Arina van Dijk, zonder wiens vasthoudendheid en doorzettingsvermogen het bezoek aan de regio Tsjernobyl in 1991 onherroepelijk zou zijn gestrand in Het Bureaucratisch Moeras der Apparatsjiks. Spasieba bolsjoi, ve-kaif!

Geraadpleegde bronnen:

Tjernobyly Reportazj. Herdenkingsboek, uitgegeven ter gelegenheid van de herdenking vijf jaar na de ramp, Minsk 1991, uitgeverij Planeta;

Testimonies. Chernobyl-paper no.1, uitgegeven door Greenpeace;

RBMK-rapport 1996 - A critical review of the Chernobyl reactor Type, uitgevoerd door: Physikerburo Kollert & Donderer, Bremen;

The Second Russian Revolution, Angus Roxburgh, BBC Public Services;

Via Internet: het 'Polyn-project': een database over Tsjernobyl van het Koergatov Instituut, meer info: Natalya Sergeyva (liai@chern1.msk.su);

'Malformation in Farm Animals': Rapport over genetische afwijkingen bij dieren, binnen de 30 km. zone om Tsjernobyl. Gemaakt in opdracht van het Bjelo-Russische Ministerie van Landbouw, april 1994.