UIT: Ravage #208 van 19 april 1996

Notities uit de gevangenis

Ken Saro-Wiwa wist dat hij risico's nam 

Op 21 juni 1993 wordt Ken Saro-Wiwa door agenten van de Nigeriaanse veiligheidsdienst op een kruispunt in Port Hartcourt, in Zuid Nigeria, uit zijn auto gehaald. Wat volgt is een gevangenschap van een maand en een dag. Het is niet de eerste keer dat de autoriteiten zich over hem ontfermen, maar wel - tot dan toe - de langste.  

In die periode wordt hij in een gammele bus van gevangenis naar gevangenis vervoerd, krijgt een kijkje in de keuken van deze failliete overheidsinstelling ('je moet je eigen bed, je eigen voedsel en het voedsel van je bewakers kopen') en verzucht dat de gedeeltes van zijn boeken die zich in de gevangenis afspelen een stuk beter zouden zijn geweest, als hij dit allemaal eerder had meegemaakt. 

Directe aanleiding voor zijn arrestatie was een onbetekenend incident tijdens de boycot van de - later door de militairen zelf ongeldig verklaarde - nationale verkiezingen in Ogoniland, een week eerder. De MOSOP, the Movement for Survival of Ogoni People, waarvan Ken Saro-Wiwa op dat moment voorzitter is, had de boycot uitgeroepen  omdat de nieuwe grondwet, al voor de verkiezingen opgesteld door de militairen, geen rechten toekende aan de Nigeriaanse minderheden. Voorafgaand aan de boycot had Ken Saro-Wiwa zich ondubbelzinnig geprofileerd als de drijvende kracht achter het volksverzet van de Ogoni.  

De door hem georganiseerde massamanifestatie op 4 januari van hetzelfde jaar had internationale aandacht getrokken. Een Engelse filmploeg maakte er opnamen er verwerkte die in de bijtende documentaire The Drilling Fields. Hierin is te zien hoe Ken Saro-Wiwa een enorme menigte toespreekt, oproept om vreedzaam te strijden voor hun recht en hoe Shell, door Ken Saro-Wiwa medeverantwoordelijk gehouden voor de ecologische armoede in Ogoniland, tot groot enthousiasme van de massa tot persona non grata wordt verklaard.

In het onlangs verschenen boek Een maand en een dag: notities uit de gevangenis geeft Ken Saro-Wiwa een gedetailleerd verslag van zijn gevangenschap en legt daar tussendoor, middels een analyse van de Nigeriaanse machtsverhoudingen en zijn eigen positie daarin, verantwoording af over zijn politieke daden. 

Literair gezien vormen deze twee elementen een nogal monsterlijke combinatie, omdat de schrijver zich genoodzaakt ziet kunstgrepen uit te halen als "die avond in mijn cel kon ik niet nalaten terug te denken aan..." waarna een pagina's lang verslag volgt van een cruciale gebeurtenis jaren eerder.  Ondanks het feit dat het boek weinig eer doet aan Ken Saro-Wiwa's literaire kwaliteiten, is het als historisch document, juist door de ongepolijste vorm, bijzonder interessant.  

We leren Ken Saro-Wiwa kennen als een liefhebber van "home-made food" met een afkeer van vieze toiletten en een voorkeur voor goed onderhouden wegen en vooruitgang in het algemeen. Daarnaast geeft het boek ook een intrigerend beeld van een individu dat zich afzet tegen de geïnstitutionaliseerde status quo, en deze woekerend met energie en talenten, uiteindelijk ten koste van zijn leven, in beweging krijgt.  

Shell, die de in eerste instantie de Duitse vertaling van het boek wilde laten verbieden omdat in de titel aan het bedrijf gerefereerd werd, omschreef de rol van Ken Saro-Wiwa in Nigeria als 'de speler van een politiek pokerspel'. Waarschijnlijk hebben ze gelijk. Ken Saro-Wiwa lijkt zich volledig bewust te zijn van de risico's die hij neemt en aanvaardt ze. Volgens hem is de inzet, het beëindigen van de koloniale omstandigheden waaronder de Ogoni leven, de poging waard. Herhaaldelijk schrijft hij te hopen dat de strijd van de Ogoni een voorbeeld zal zijn voor alle andere minderheidsgroepen in Nigeria en Afrika.   

Vooralsnog lijken de feiten deze aspiraties genadeloos teniet te hebben gedaan. Als er iets duidelijk is geworden voor andere minderheidsgroepen is het wel dat je je plaats moet weten en dat geen cameraploeg daar iets aan kan veranderen. Ondanks dat is het zaad van de opstand gezaaid. Ook al zullen maar weinigen in Afrika ooit Ken Saro-Wiwa's boek lezen, de foto op de voorkant, genomen tijdens Ogoniday '93, zal nog ontelbare malen gekopieerd worden. Het verhaal van Ken Saro-Wiwa, de vader van fictieve volksheld Mr. B., zal doorgefluisterd worden, aangroeien tot mythische proporties en deel uit gaan maken van de huizen, het stof en de bomen. Op een dag zullen de huizen, de bomen en het stof de dictator en zijn moordenaars ter verantwoording roepen.  

Aart 

Ken Saro-Wiwa, Een maand en een dag: notities uit de gevangenis, Uitgeverij Jan Mets