UIT: Ravage #207 van 5 april 1996

Pessimisme aan het eind van de eeuw

Veel films die ik dezer dagen zie behandelen sombere thema's als eenzaamheid, wanhoop, leegte en machteloosheid. Zou het een fin de siecle-gevoel betreffen of is het 'gewoon' de consequentie van de moderne samenleving? Misschien komt het doordat ik vrijwel alleen maar Europese films zie, gevormd door het pessimistische Europese denken. Vers in het geheugen liggen in ieder geval Der Verhängnis, Naked en La Haine. Aan dat rijtje van films waar je niet lekker even heengaat om je gedachten op nul te zetten, kunnen Woyzeck en Salto al Vacio worden toegevoegd.

De zwart-wit film Woyzeck is een bewerking van het gelijknamige toneelstuk van de mysterieuze Duitse romanticus Georg Büchner, die op zijn beurt putte uit een waar gebeurd verhaal. János Szász' verfilming gaat over de oud-soldaat Woyzeck die zijn werkdagen plichtmatig doorbrengt bij wissel nr.425 op een gigantisch rangeerterrein - symbool voor het leven? - nabij Boedapest. Waarschijnlijk tijdens het communisme, gezien de prominente plaats die de luidsprekers, waaruit de sarrende stem van de stationscommandant klinkt, innemen.

Naast deze bevelende stem zijn de frequente bezoeken van de arts (die met een absurd onderzoek bezig is naar het effect van erwten in de urine) en de minder frequente bezoeken van zijn vrouw Mari de enige onderbrekingen van zijn zelfverkozen eenzaamheid. Woyzeck brengt namelijk meer tijd door in zijn houten hut dan in zijn op een gevangenis gelijkend huis naast het station, waar Mari hun kind opvoedt. Het 'hoogtepunt' van Woyzeck's werkdag is het scheren van de stationscommandant.

Dit is slechts één van de talrijke vernederingen die hij ondergaat. Mari weigert lichamelijk contact met hem (gezien zijn lompe manier van doen zeer begrijpelijk) maar gaat wél vreemd met een beestachtige wachtcommandant. Woyzeck -voortdurend de Bijbel lezend en tot ergernis van een ieder pratend in raadsels - hoopt dat de vernederingen uiteindelijk zullen leiden tot verlossing.

In het authentieke verhaal - spelend aan het begin van de vorige eeuw - werd Woyzeck ter dood veroordeeld na zijn 'crime passionelle', omdat vrijwel niemand begrip had voor de omgeving waarin hij leefde. Dat hij een machteloos product was van zijn situatie, werd door de Verlichte geesten uit die tijd vergeten. Het thema is ook in de film aanwezig.

Even desolaat als het Hongaarse rangeerterrein zijn de buitenwijken van de Baskische industriestad Bilbao waar Salto al Vacio (Sprong in de leegte) speelt. Even gedetermineerd is ook de situatie waarin de 22-jarige Alex verkeert. Zij maakt deel uit van een bende die handelt in wapens en drugs. In tegenstelling tot haar mannelijke collega's vertoont zij enige emoties en bezit ze een zekere mate van intelligentie. Net als Woyzeck voelt ze zich mede daardoor eenzaam. Het woord Void (leegte), dat op haar achterhoofd staat geschoren, slaat op haar omgeving, zowel in geestelijk als in fysiek opzicht. Op bendelid Javi is ze verliefd, maar hij kan haar liefde niet beantwoorden. De andere persoon om wie ze geeft - haar verslaafde broer - wordt op het einde vermoord. Eigenlijk wil ze weg, maar ze is financieel verantwoordelijk voor haar broers en ouders.

Daniël Calparsoro's film kreunt onder het nihilistische geweld en ergens is dat immorele gedrag wel te begrijpen. Wat wil je in dergelijke hopeloze omstandigheden? In zekere zin bezit de film marxistische en zelfs hobbesiaanse trekken. Het leven wordt gezien uit het perspectief van de (kinderen van de) arbeiders (al ze al arbeid hebben); vanuit een slavenstaat waar geld het enige doel is. Geld om 'beter' te kunnen leven of om te kunnen vluchten. Naar het buitenland (Alex en Javi willen naar Brazilië) of uit de realiteit (drugs). Daartoe is alles geoorloofd, inclusief moorden.

De muziekkeuze is in beide films voortreffelijk. Bij het meer poëtische en historische Woyzeck passen de barokke klanken van Purcell en Pergolesi, terwijl mijn voorkeur uitgaat naar 'Mayonaise en Disarm' van The Smashing Pumpkins in Salto al Vacio. Zowel muzikaal als tekstueel sluit met name Disarm prima aan bij Alex' wereld. Disarm you with a smile/And leave you like they left me here/Whither in denial/The bitterness of one whose left alone/I used to be a little boy/So old in my shoes/What I choose is my choice/What's a boy supposed to do?/The killer in me is the killer in you/My love/I send this smile over to you.

Patrick van IJzendoorn