UIT: Ravage #206 van 22 maart 1996

Filmen maakte blind

Het mag raar klinken, maar als ik tijdens een voetbalwedstrijd zo'n langs het veld rijdende camera op rails zie, moet ik altijd denken aan de meest afschuwelijke en tegelijkertijd één van de meest indrukwekkende films aller tijden: de Triumph des Willens van Leni Riefenstahl. In deze film over het Neurenbergse partijcongres van de nazi's in 1934 werd deze filmtechniek voor het eerst gebruikt. Dat beeld van de achter de pilaren rijdende camera, met op de achtergrond meer dan honderdduizend akelig perfect opgestelde nazi's, komt natuurlijk ook voor in de filmdocumentaire The Wonderful, Horrible Life of Leni Riefenstahl van Ray Müller, die woensdag 27 maart te zien is in het Amsterdamse filmhuis Cavia. 

Over Riefenstahl (94) is nog altijd het laatste woord niet gezegd en geschreven. Nog immer ontkent Adolf Hitler's lievelingscineaste dat haar films nazistische propaganda waren. Nog altijd ziet ze hen als door de nazi's als propaganda gebruikte kunst, maar ze heeft de schijn tegen. Hoewel de Triumph des Willens en Sieg des Glaubens filmtechnisch en artistiek knap zijn, zijn het toch echt wel propagandafilms. Alles is zo perfect geregisseerd dat er van een gewone documentaire geen sprake kan zijn. Want dan hadden er - om maar iets te noemen - ook beelden in moeten zitten van dronken SA'ers en SS'ers die 's nachts de straten van Neurenberg onveilig maakten, maar in een dictatuur is het lastig om een kritische documentaire te maken.  

Met wat moeite valt enig begrip op te brengen voor de beslissing die Riefenstahl in 1934 nam om de films te maken. Als jonge actrice en filmregisseuse kreeg ze de opdracht om een artistieke filmdocumentaire te maken over de NSDAP wier dodelijke karakter nog niet duidelijk zichtbaar was. Ze wist dat de massabijeenkomsten en de parades garant zouden staan voor mooie filmbeelden. Bovendien begreep ze dat weigeren het einde zou kunnen betekenen van haar carrière in Duitsland.  

Toch had ze twijfels toen Hitler haar vroeg. "Ik kan niet eens een SS'er van een SA'er onderscheiden. Op dit terrein ben ik totaal onbekend," reageerde Riefenstahl, die vooral ervaring had in het maken van heldhaftige films in bergen, zoals Stürme über Mont Blanc. Ze toonde dus scepsis, maar toen Hitler commandeerde: "Mevrouw Riefenstahl. U moet meer zelfvertrouwen hebben. U kunt en U zult deze film maken!" ging ze overstag. Zowel Hitler als Joseph Goebbels wilden persé een film laten maken die in artistiek opzicht kon concurreren met Sergej Eisenstein's Slagschip Potemkin, de bekendste communistische propagandafilm. Zo'n zware klus wilde Hitler niet toevertrouwen aan de filmafdeling van zijn partij. 

De meeste filmcritici beschouwen de Triumph des Willens als propagandafilm en slechts enkelen, waaronder de filmdiva zelf, noemen het een documentaire. Zo schrijft Glenn B. Infield in zijn op een huwelijksaanzoek gelijkende Riefenstahl-biografie: "Riefenstahl beweert dat ze geen stem had in de gang van zaken bij het gebeuren, dat ze alleen filmde wat er voor haar camera's gebeurde.  

Als dat waar is, dan verdienen Hitler en zijn volgelingen complimenten. De hele bijeenkomst was een ideale show voor een regisseur." B.J. Berliner toont zich aanmerkelijk sceptischer. Volgens hem kon "alleen volgens een onzinnelijke manier van denken zo worden gemanipuleerd met de aanwezigheid en de bedoelingen van een massa als Riefenstahl deed in opperste minachting voor ieders persoonlijke waarden". 

Het valt Riefenstahl voornamelijk kwalijk te nemen dat ze nog steeds volhoudt dat haar films over de nazi's (waaronder ook Olympia over de Olympische Spelen van 1936) 'zuivere documentaires' zijn. Dat klopt niet, ook niet in produktietechnische zin. Zo verklaarde Albert Speer dat sommige mislukte opnamen later werden geschoten in een Berlijnse studio. Ziet U zoiets gebeuren in een normale documentaire? Waarom is het voor haar zo moeilijk om te zeggen dat ze spijt heeft van het maken van de films, hoe 'mooi' ze ze ook vindt? 

Tijdens de opname van Müller's documentaire barst ze regelmatig in woede uit als de interviewer begint over de politieke aspecten in haar films. In 1993 schreef Maarten van Bracht daarover in de VPRO-gids: "Typerend is de scène waarin ze 'aber lieber Herr Müller' bij de onderarmen beetpakt, hem door elkaar schudt en hem smekend-belerend toespreekt om de zoveelste ongewenste beker aan haar, de gekwelde, voorbij te laten gaan. Een bekwame dwingeland. Chantage die Müller weerstond door haar telkens uit te laten razen en vervolgens de vraag opnieuw te stellen. (...)  

Müller heeft nog wel geprobeerd om anderen, met name regisseurs aan het woord te laten over Riefenstahl, maar haar besmette reputatie was voor Martin Scorsese, Francis Ford Coppola, George Lucas en Wim Wenders aanleiding om geen medewerking te verlenen. Ook Susan Sontag, die in 'Fascinating Fascism' over Riefenstahl heeft geschreven, wilde niet." Door haar koppigheid, vergeetachtigheid en haar naïviteit is ze een paria, maar daardoor niet minder fascinerend.  

Wat uit de documentaire blijkt is dat de camera nog steeds betoverend op haar werkt. Dan lijkt ze de wereld om haar heen te vergeten en dat was waarschijnlijk ook het geval in de jaren dertig. Door die devotie kon Riefenstahl uitgroeien tot de beste, bekendste en meest omstreden vrouwelijke filmregisseur aller tijden. Maar dat selectieve gezichtsvermogen zorgde er ook voor dat van die kwalificaties het woord 'omstreden' de boventoon voert. (Patrick)