Naar archief

UIT: Ravage #202 van 26 januari 1996††

De immoraliteit van de logica

De Braziliaanse korte film staat bekend om haar experimenten en onderzoek naar nieuwe filmtalen. Voor het Internationaal Filmfestival dat van 24 januari tot 4 februari in Rotterdam plaatsvindt, is een speciaal programma samengesteld van korte films van jonge Braziliaanse filmmakers. Naast films van Sandra Kogut, Karim Ainouz en Monique Gardenberg zal ook A Felicidade ť de nieuwe film van regisseur Jorge Furtado worden vertoond. Eerder spraken we met hem over zijn film Ilha des Flores, waarvoor hij vele filmprijzen kreeg.

A Felicidade ť gaat over geluk en gelukkig zijn. Het bestaat uit vier delen die door vier verschillende Braziliaanse regisseurs van korte films geregisseerd werden. De in Porto Alegre geboren Jorge Furtado schreef en dirigeerde A Estrada. Vorig jaar oktober kwam Furtado naar Nederland om zijn korte film Ilha das Flores te vertonen tijdens het Latijns Amerikaans festival te Rotterdam. Ilha das Flores oftewel 'Het eiland van de bloemen' is een heel bijzondere film en heeft onlangs veel prijzen op allerlei internationale filmfestivals ontvangen. Het is een razendsnel gemonteerde film en past daarmee in de Braziliaanse experimentele traditie. †

Ilha das Flores gaat over een vuilnisbelt in het zuiden van BraziliŽ. Niets nieuws, denk je meteen. BraziliŽ staat al langer bekend als een land waar straatkinderen vermoord worden voor de ogen van een afstandelijke burgerlijke middenklasse die zich in dure Bijlmermeers afsluit, waar behalve enkele niet-gouvermentele organisaties niemand zich het lot van de kinderen lijkt aan te trekken. Een land waarin, als je de verhalen van† Volkskrant-journaliste Ineke Holtwijk moet geloven, slechts ellende bestaat. Soms lijkt het alsof BraziliŽ synoniem is aan geweld, corruptie en voetbal. †

Maar armoede is geen synoniem voor zielig- en bitterheid. Ilha das Flores is een prachtig voorbeeld van hoe Brazilianen met armoede en ellende omgaan: door middel van heel veel (zwarte) humor. Humor wordt in het dagelijkse leven als geneesmiddel gebruikt om de ellende te verzachten. Een gezegde in BraziliŽ luidt: alles eindigt in samba. Oftewel, in feest. En dat is ook zo. De formule-1 held, Airton Senna, was nog niet overleden of er circuleerden al grapjes over zijn aankomst in de hemel. Hij was een grote held, dat wel, maar dat betekent niet dat er geen grapjes over hem gemaakt mogen worden. De eigenzinnige humor wordt echter niet door iedereen gewaardeerd. †

Logica

Ilha das Flores is gebaseerd op een ware gebeurtenis.

Furtado: ,,Ik was uitgenodigd om een video te maken over vuilnisbelten in Porto Alegre, de hoofdstad van Rio Grande do Sul. Op een dag bezocht ik een vuilnisbelt op het Ilha das Flores. Dit eiland is een van de drie eilanden in de rivier Guaiba waarop het merendeel van de lokale bevolking onder de armoedegrens leeft. Aldaar werd ik geconfronteerd met een heel tragische gebeurtenis. De eigenaar van een vuilnisbelt kocht organisch afval om aan zijn varkens te voeren. Vervolgens verzamelden zich daar dagelijks mensen voor de hekken om de overblijfselen van het afval op te halen. Natuurlijk haalde de eigenaar er eerst het eten voor zijn varkens uit, want dat was de oorspronkelijke bedoeling van zijn vuilnisbelt. Pas nadat zijn varkens genoeg te eten hadden gehad, kwamen de mensen aan de beurt. Doordat een steeds groter aantal mensen afval kwam halen, besloot hij, om ongeregeldheden te voorkomen, dat men in de rij moest gaan staan, zodat iedereen gelijk aan de beurt kon komen. Iedereen kreeg ongeveer tien minuten om zijn of haar tassen met de resten te vullen. Ik was sterk onder de indruk van zijn logica. Ze vormden twee kanten van dezelfde medaille. De bewoners bewonderden de eigenaar van de vuilnisbelt omdat hij de enige in de omgeving was die zijn hekken voor hen openstelde. Doordat iedereen tien minuten kreeg, creŽerde hij daarnaast een soort gerechtigheid. Iedereen kreeg zijn portie. Die contradictie tussen iets immoreels dat tegelijkertijd zo logisch is, heeft mij de impuls gegeven de film te maken. Uiteindelijk wilde ik het hebben over de immoraliteit van de logica. Hier gaat de film over.''†

Furtado zou heel gemakkelijk een heel zielig verhaal hebben kunnen filmen, zoals die eindeloze reportages en documentaires over straatkinderen die regelmatig op tv worden vertoond. Maar hij is een Braziliaan en geen Europeaan. Geen cinema verite ŗ la Rosselini. Wat hij doet gaat veel verder dan het tonen van de 'werkelijkheid'. Uiteindelijk lach je om de ellende. Zijn blik op de werkelijkheid is scherp en genadeloos. †

Furtado: ,,De film is heel dubbelzinnig. Het publiek moet vaak lachen, maar stopt daar plotseling weer mee. Men weet niet 100 procent zeker of men moet lachen of niet. Door de manier waarop ik de film heb gemonteerd, heeft het publiek soms het gevoel dat ze voor de gek wordt gehouden. Men voelt zich bedrogen, maar even later lacht men weer.'' †

Herlezen

Een dubieuze lach, want je lacht om de armoede, om het onrecht, om de zieligheid van het bestaan. Hoe kun je lachen om mensen die resten van varkens eten, zonder je schuldig te voelen? Ik kan me nog herinneren dat deze korte film werd vertoond op het Documentary filmfestival in Amsterdam. Mensen vertelde mij dat ze het gÍnant vonden om te lachen omdat het fout was, politiek incorrect. Maar Furtado bouwt de film op zo'n manier op dat je niets anders kunt doen dan lachen. Na afloop van de film durfde niemand elkaar recht in het gezicht aan te kijken. Iedereen liep zwijgend weg, niet zozeer vol met schuldgevoelens, maar eerder met het gevoel dat er iets vreemd gebeurd was.†

Furtado: ,,In mijn films speelt humor altijd een ontzettend grote rol. Humor is de beste vriend van een kunstenaar. Vooral als je de gruwelijkheden van de werkelijkheid aan de kaak wilt stellen. Het is heel makkelijk om 'goedkoop' te zijn. Ik zou best mijn film hebben kunnen beginnen met: "ik ga een verhaal vertellen over kinderen die vuilnis eten", maar dan reageert het publiek heel afwijzend. Nu begint de film als een grap maar al gauw besef je dat je in een val bent getrapt. Je moet mensen eerst zien te verleiden zodat ze zich met de film gaan identificeren en een onderwerp in willen duiken. Dan bemerken ze dat het te laat is. Ze kunnen niet meer terug en voelen zich bedrogen. †

,,Een jaar lang liep ik rond met het idee om een scenario te schrijven. Maar het was vrij moeilijk om de juiste aanpak te vinden. In de Derde Wereld zijn we al lang gewend mensen te zien die vuilnis moeten eten. We schrikken niet zo snel, want het gebeurt gewoon op je eigen stoep. Ik heb geprobeerd deze werkelijkheid te herlezen, niet haar na te botsen.''†

Furtado heeft daarom lang gezocht naar de juiste manier om zijn film te monteren: ,,Na lang denken, herinnerde ik me die platen die de NASA naar andere planeten in de ruimte stuurde. Deze platen waren een soort ansichtkaarten van de aarde gericht aan onbekenden in het heelal. Een buitenaards wezen zou een 'goed beeld' van de menselijke geschiedenis kunnen krijgen als zij/hij deze platen zou 'afdraaien'. Daarop stonden allerlei gegevens geregistreerd, kleine details, over de menselijke beschaving op aarde, zoals een foto van een man en vrouw, de positie van de aarde ten opzichte van het zonnestelsel, noten van Beethoven, de stem van Louis Armstrong enzovoorts. Toen dacht ik: "ik wil een film maken alsof ik tegen een buitenaards wezen spreek". †

,,Wat mij opviel in de absurdistische logica van de vuilnisbelt was da vraag waarom een mens voor een varken moet eten en niet andersom? Om dit verschil te illustreren moest ik het verschil tussen een mens en een varken uitleggen, enzovoorts. Om deze tegenstrijdige situatie volledig begrijpelijk te maken, moest ik vanaf nul beginnen. Alsof ik de hele geschiedenis van de mensheid opnieuw moest vertellen. Daarom besloot ik een verhaal te vertellen voor iemand die niet weet wat een varken, een mens, een tomaat, enzovoorts, is. Als concept gebruikte ik het werk van de Bulgaarse kunstenaar Christo die gebouwen inpakt. Hij heeft ooit een 'boog' in ItaliŽ ingepakt. Toen het werk klaar was ergerden mensen zich aan zijn kunstwerk. Christo zei toen: "jullie zijn heel grappig, jullie lopen dagelijks onder deze boog door zonder ooit te beseffen dat deze hier al jaren staat. Pas nadat ik het in geel heb gepakt, merken jullie zijn aanwezigheid op en gaan daar vervolgens over lopen zeiken." Wat Christo eigenlijk heeft gedaan, is mensen laten zien hoe ze met het 'kijken' omgaan. Hij bood hun de gelegenheid om de boog opnieuw te zien alsof het de eerste keer was. Mijn doel was om mensen de vanzelfsprekendheid van het kijken, van de werkelijkheid te tonen.''†

Jezus

Vooral hier in Europa waren de reacties op de film nogal sterk. Furtado: ,,Op een gegeven moment wordt er over Jezus gesproken, over dat hij een jood was. Vlak daarna laat ik een scŤne van de holocaust zien. Mensen schrokken zich kapot toen ze dat zagen, vooral hier in Europa natuurlijk. Niet in BraziliŽ, want we leven hier ver vandaan en zijn gewend om grapjes over van alles en nog wat te maken. We mengen dingen door elkaar en verdraaien het hele verhaal. De eerste keer dat ik de film in Europa vertoonde was toevallig in Berlijn. Een Duitse meneer probeerde de reactie van het publiek aan mij uit te leggen: "niet alleen de doden waren Duitser, maar de moordenaars ook". De reactie was enorm, wel te begrijpen, maar dat was ook mijn bedoeling. De film heeft de prijs voor de beste korte film op het filmfestival van Berlijn in 1986 gekregen. Een Amerikaanse filmdistributeur wilde de film graag in Amerika uitbrengen, tenzij ik bereid was deze scene er uit te snijden. Ik heb de film toentertijd niet verkocht. Later wel, toen de film een prijs in Jeruzalem won. Toen mocht de scene er plotseling wel in blijven staan.''

Giselle

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1996