Naar archief

UIT: NN #198 van 1 december 1995 † †

Stilte rond ontwikkeling perverse wapensystemen moet worden doorbroken

De moderne wetenschap kent geen mechanisme dat tot zelfbeheersing en beteugeling leidt. Regeringen kunnen de ontwikkeling van nieuwe militaire wapensystemen zowel afremmen als bijsturen. De grote vraag is echter of zij dit ook daadwerkelijk willen. Volgens drs. Edy Korthals Altes zal zonder een waakzame, kritische publieke opinie een verderfelijke ontwikkeling worden voortgezet.

In de afgelopen tijd zijn er overzichten gepubliceerd over de kolossale omvang van het wapenarsenaal in Europa; de erfenis van de Koude Oorlog. De volle omvang van de schade veroorzaakt door een wapenwedloop, die waanzinnige proporties heeft aangenomen, zal pas in de komende jaren duidelijk worden. Een van de onaangename verrassingen zal daarbij zijn de grote schade toegebracht aan het milieu door proefnemingen en vervuiling. Voorlopig zitten we echter met enorme technische en financiŽle problemen bij het onschadelijk maken van grote hoeveelheden oorlogsmateriaal.†

De aanpassing aan een meer normale situatie, waarbij de bewapening tot het strikt noodzakelijke wordt beperkt, is niet een eenvoudig. Het zo machtige militair-industrieel complex, versterkt door wetenschappers en politici, verzet zich tegen het terugdringen van de bewapening tot het strikt noodzakelijke. Vandaar dan ook dat - wanneer rekening gehouden wordt met de thans geldende omstandigheden - de militaire uitgaven nog steeds buitensporig hoog zijn. Volgens SIPRI zijn de militaire uitgaven van de NAVO sedert de topjaren '86 en '87 tot '93 van 529 miljard dollar gedaald tot 430 miljard dollar. Dat is over een periode van zeven jaar gerekend slechts 19 procent. †

Deze daling is mijns inziens ver achtergebleven bij de mogelijkheden. De gigantische militaire uitgaven werden immers destijds gerechtvaardigd met een beroep op de enorme dreiging die van de Sovjet Unie uitging. Bepaald zorgelijk is de sterke stijging van militaire uitgaven in het Midden-Oosten en in AziŽ, waar veel leveranties afkomstig zijn uit de westelijke landen. ††

De rechtvaardiging voor de opbouw van het wapenarsenaal wordt vaak gezocht in de noodzaak tot verdediging. Soms zit er ook achter dat men daarmee hoopt meer macht te verkrijgen zodat politieke doeleinden gerealiseerd kunnen worden. Zo is het altijd geweest en zo zal het ook blijven, hoor je dan. Deze fatalistische zienswijze beroept zich graag op klassieke denkers over oorlog en vrede die geleerd hebben dat hij die vrede wil, zich moet voorbereiden op oorlog. †

Maar dit denken is een anachronisme in een wereld die door wetenschap, technologie, economie en communicatie radicaal veranderd is. Op straffe van zelfvernietiging zijn we thans gedwongen tot het ontwikkelen van een ander levensvatbaar veiligheidsconcept, waarbij de inzet van militaire middelen voor beslechting van geschillen tot een minimum wordt beperkt. Kortom tot een inzicht, dat oorlog als instrument voor het verwezenlijken van politieke doeleinden verwerpt.†

Dit zal sommigen misschien als idealistisch in de oren klinken, maar het is een keihard realisme in een wereld waarin de vernietigingskracht van de moderne wapens in enkele decennia zů spectaculair is toegenomen, de kwetsbaarheid van de moderne samenleving vele malen groter is geworden en de onderlinge afhankelijkheid van de naties zo ver is voortgeschreden dat de leefbaarheid in onze samenleving ten nauwste verbonden is met anderen daarbuiten. †

Vandaag zou moeten gelden: wie de oorlog wil, bereidde zich voor op de vrede. Pas wanneer dit nieuwe inzicht doorbreekt, zullen er andere prioriteiten worden gesteld en zullen buitensporig grote inspanningen, nu gericht op het ontwikkelen van militaire middelen, vervangen worden door een krachtige inzet ter voorkoming van gewapende conflicten en het onderkennen van conflict-oorzaken alsmede het tijdig doorvoeren van beleidsaanpassingen. † †

Een grootschalig conflict is in onze tegenwoordige wereld geen rationele optie meer. Het voert tot gemeenschappelijke vernietiging. Dit inzicht heeft grote, directe consequenties voor de militaire uitgaven, de opbouw van strijdkrachten en de bewapening. De omvang en de aard daarvan zal aangepast dienen te zijn aan de eisen van de tijd, dat wil zeggen om in het uiterste geval met militaire middelen in te grijpen in lokale, vaak binnenstatelijke, conflicten. †

Het nieuwe veiligheidsbegrip is veel ruimer dan vroeger. In toenemende mate wordt ingezien dat veiligheid van veel meer factoren afhankelijk is dan van militaire middelen alleen. Onze veiligheid hangt af van de mate waarin we het hoofd weten te bieden aan de grote problemen van vandaag: milieu, armoede, de tegenstelling russen arm en rijk, wereldbevolking, etc. Het is vanuit deze optiek dat ik een groot vraagteken zet achter de nog steeds abnormaal hoge militaire uitgaven. †

De huidige misallocatie van de schaarse middelen getuigt van een volledige miskenning van de wezenlijke gevaren die nu en in de toekomst ons bestaan, dus de vrede en veiligheid, bedreigen. Onvoldoende aandacht voor deze actuele problematiek zal onvermijdelijk tot gewapende conflicten leiden en een onnoemelijke menselijke ellende tot gevolg hebben. We kunnen weten dat deze conflicten vele malen meer geld kosten dan de conflict-preventie. †

Desondanks ontbreekt tot dusverre de bereidheid tot een gezamenlijke effectieve aanpak. Ook in veel westerse landen is er nog sprake van een krampachtig vasthouden aan oude denkpatronen die uitgaan van de opvatting dat het de wapens zijn die onze veiligheid garanderen. Vandaar de weerstanden tegen verdergaande bezuinigingen op militaire uitgaven, het vasthouden aan verouderde veiligheidsstructuren zoals de NAVO en de bewuste vertraging van de opbouw van een effectieve algemene Europese veiligheidsorde (OVSE) overeenkomstig de in het Handvest van Parijs vastgelegde beginselen. Vandaar ook de koestering van het kernwapen en de handhaving van het zeer hoge niveau van uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling van nieuwe wapens. Dat moest immers zoveel mogelijk worden veilig gesteld. ††

Vaak wordt erop gewezen dat een bezuiniging op de militaire uitgaven rampzalige gevolgen heeft voor de economie. De wapenindustrie geeft immers aan tal van mensen werk. Het gaat hier om zeer grote belangen van overheid, politici, bedrijfsleven en vakverenigingen. Deze nauwe verstrengeling van belangen zorgt voor een krachtig verzet tegen iedere poging tot reductie van de militaire uitgaven. Dit verzet zal des te krachtiger zijn naarmate de militarisering van de samenleving is voortgeschreden. Een land als Nederland komt op de zevende plaats van wereldexporteurs van conventionele wapens. †

Een nuchtere, meer rationele beschouwing wijst echter uit dat het terugdringen van militaire uitgaven - met name voor het aankoopbeleid - ook in economisch opzicht grote voordelen biedt. Economen, zoals Tinbergen, hebben al jaren geleden aangetoond dat militaire productie schadelijk is voor de economie. De groei wordt immers naar een niet-productieve richting gestuurd. Deze overheidsgelden kunnen niet meer worden gebruikt voor andere doeleinden zoals onderwijs, gezondheid, verbetering van de infrastructuur, etc. †

Een andere factor waar veel te weinig rekening mee wordt gehouden, is dat het werkelijke zicht op deze onverantwoorde gang van zaken vertroebeld wordt door de primitieve wijze van meten van het nationaal product. Is het niet een absurde zaak om de productie van vernietigingsmiddelen toe te rekenen aan het nationaal product? En - in de huidige fase waarin wapens vernietigd moeten worden - daarenboven ook nog eens de gigantische kosten van het onschadelijk maken van deze wapens? (Het opruimen van landmijnen met een kostprijs van 3 dollar, kost zo'n 100 tot 300 maal meer, hetgeen ook geldt voor chemische wapens.) †

De conversie van de oorlogsindustrie komt een hoge prioriteit toe. Deze verloopt echter moeizaam. Soms lijkt het erop dat voor alles de capaciteit in stand gehouden moet worden. Moreel gesproken is het natuurlijk volstrekt onaanvaardbaar om te stellen dat de oorlogsindustrie moet kunnen blijven draaien omwille van de arbeidsplaatsen. †

Ook vanuit een rationeel oogpunt is dit een onhoudbare positie. Dat de wapenproductie een buitengewoon oneconomische wijze van handelen is - en een onverantwoorde manier van omgang met schaarse grondstoffen - moet toch langzamerhand duidelijk zijn. De kosten van oorlog zijn een veelvoud van de met preventie gemoeide kosten. ††

Zeer ten onrechte is bij velen in de vredesbeweging de aandacht voor kernwapens na het einde van de Koude Oorlog verslapt. Deze onverschilligheid is een ernstige fout, er zijn nog ruim 40.000 kernkoppen op de wereld. Zeker, het afbraakprogramma is in volle gang, maar het gaat langzaam en er zijn moeilijkheden. Het duurt nog wel even voordat de in de Startonderhandelingen afgesproken plafonds bereikt zijn. †

Zeker voor een verantwoordelijke vredesbeweging zijn er klemmende redenen voor een hernieuwde aandacht voor de kernwapens. BosniŽ, de civil society en nog zoveel meer verdienen aandacht, maar nimmer ten koste van een hoofdtaak! De wereld is nog steeds oververzadigd met kernwapens, die op korte termijn gebruikt kunnen worden. Terecht wordt ook gevreesd voor een verdere ontwikkeling en perfectionering van kernwapens. Wordt er wel voldoende beseft dat het probleem van de proliferatie niet eenvoudiger zal worden naarmate duidelijk wordt dat de kernmachten er niet over piekeren om ernst te maken met de verplichting van het Non-Proliferatieverdrag ook zelf tot eliminatie over te gaan? †

Het officiŽle Amerikaanse beleid is nog steeds pro-nucleair. Juist daarom is het zo belangwekkend dat er een discussie is losgebarsten over de vraag of het niet noodzakelijk is om ter wille van het overleven van onze civilisatie op langere termijn over te gaan tot een stapsgewijs programma gericht op de volledige afschaffing van het kernwapen. Veelzeggend is dat juist politici en militairen, die nauw betrokken waren bij het nucleaire beleid, nu krachtig pleiten voor deze afschaffing. ††

Tenslotte een enkel woord over de verontrustende ontwikkeling en perfectionering van perverse, bijzonder inhumane moderne wapens. Een nieuwe categorie van battlefield laser weapons, met een verschrikkelijke uitwerking op het oog, is in ontwikkeling. Zoals bekend wordt al honderden jaren lang gestreefd naar een beperking van onnodig en bovenmatig lijden tijdens oorlogen. Dit humanitaire oorlogsrecht werd in internationale overeenkomsten vastgelegd. Op grond hiervan verzetten onze voorouders zich tegen het gebruik van de dum-dum kogels. Dat er nu wapens in ontwikkeling zijn die vele malen barbaarser zijn, is tot dusverre de publieke opinie ontgaan. †

Dat laserwapens - onder andere ontwikkeld in de VS, Groot-BrittanniŽ, China en voormalig Sovjet-Unie - gebruikt worden voor het identificeren van vijandelijke objecten en de verstoring van de elektronica, is al sedert jaren bekend. Schokkend is echter dat er nu blijkbaar speciale wapens in ontwikkeling zijn voor een opzettelijke permanente verblinding van mensen. Dit laserwapen is efficiŽnt, razendsnel en onzichtbaar. Het kan tot op een afstand van een kilometer het oog onherstelbaar verwoesten. Deze wapens zijn niet duur en kunnen in grote aantallen geproduceerd worden. †

In de afgelopen jaren is met name als gevolg van de fragmentatie wapens, het percentage van ernstig oogletsel tijdens een oorlog, toegenomen tot bijna 3 procent van het totaal aantal gewonden. Deskundigen vrezen dat indien het laserwapen op grote schaal gebruikt gaat worden, dit percentage tot 30 procent zal oplopen. Volgens het Internationale Rode Kruis is de technologie voor een massale productie van laserblinding weapons aanwezig. Nederland, in navolging van de Scandinavische landen, vervult een actieve rol bij het streven naar een protocol waarbij het gebruik van laserwapens voor doelbewuste verblinding wordt verboden. †

De productie van laserwapens brengt ons bij de vraag of het niet de hoogste tijd is om onderzoek en ontwikkeling van nieuwe wapensystemen veel kritischer dan tot dusverre te volgen. Wat zijn eigenlijk de criteria die daarbij gelden. Geldt daarbij nog de overweging dat onnodig en excessief lijden moet worden voorkomen? Is het denkbaar wapens te ontwikkelen die militairen tijdelijk uitschakelen zonder blijvend letsel? Of gaat het vooral om een rationaliteit waarbij niet gestreefd wordt naar het doden van grote aantallen tegenstanders, maar naar het zoveel mogelijk belasten van de vijand door het toebrengen van gecompliceerde verwondingen aan een maximaal aantal personen onder vermijding van al teveel materiŽle schade? ††

De inventiviteit van de wapenindustrie wordt niet afgeremd door morele overwegingen. Veel regeringen doen een oogje dicht en de publieke opinie moet vooral niet worden gealarmeerd. Vandaar de geheimzinnigheid waarmee onderzoek en ontwikkeling naar nieuwe wapensystemen wordt omgeven. Vandaar ook de bewuste desinformatie waarbij het accent gelegd wordt op het 'nuttige' en 'niet dodelijke karakter' van de nieuwe wapens, terwijl de 'overige mogelijkheden' zorgvuldig verzwegen worden. †

Desondanks zijn er betrouwbare berichten over de ontwikkeling van directed energy weapons waarbij ultrasone golven worden uitgestraald die de hersens aantasten met directe dood als gevolg. Een andere variant voorziet in de verstoring van het functioneren van de lichaamscellen door middel van elektromagnetische velden. †

De moderne wetenschap kent geen mechanisme dat tot zelfbeheersing en beteugeling leidt. Regeringen kunnen de ontwikkeling van nieuwe wapensystemen zowel afremmen als bijsturen. De grote vraag is echter of zij dit ook daadwerkelijk willen. Zonder een waakzame, kritische publieke opinie wordt een verderfelijke ontwikkeling voortgezet. Van het humanitaire oorlogsrecht blijft niets over indien er nu geen massaal verzet komt tegen een uit de hand gelopen weerzinwekkende ontwikkeling. ††

Edy Korthals Altes

De auteur is ťťn van de 28 presidenten van de World Conference of Religion and Peace. Hij hield bovenstaande lezing op een door het Haags Interkerkelijk Vredeswerk en Haags Vredesplatform georganiseerde discussieavond over nieuwe wapentechnieken, die op 20 november in de Kloosterkerk te Den Haag gehouden werd.

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1995