UIT: NN #121 van 15 oktober 1992   

Tegendraadse cinema 

In het Amsterdamse Filmtheater Desmet wordt onder de titel THE LAST MOVIE twee avonden per maand (een dinsdag en een woensdagavond) aandacht besteed aan tegendraadse en eigenwijze cinema. Zoals onbekende klassiekers, politiek of maatschappelijk omstreden films, horror en sciencefiction. Deze maand een film die maar heel zelden te zien is geweest: DIE 1000 AUGEN DES DR. MABUSE van Fritz Lang. 

Fritz Lang greep in deze speelfilm terug op zijn geliefde reeks Mabuse films zoals DR. MABUSE-DER SPIELER (1922) en het vervolg hierop DAS TESTAMENT DES DR. MABUSE (1933). Hoofdpersoon uit de Mabusefilms is Dr. Mabuse zelf, die met behulp van hypnose en ontelbare vermommingen tirannieke macht uitoefent, met het doel meer macht te vergaren.  

Lang wilde met DIE 1000 AUGEN DES DR. MABUSE een film maken die de sfeer van de oude Mabuses over zou brengen naar de werkelijkheid van dat moment. Ditmaal geeft de film geen diepgaande analyse van de moderne maatschappij, maar eerder een uiting van de verbazing en verwondering over de realiteit en het verval van morele waarden. 

In een enigszins stripverhaalachtige stijl begint de film met de moord op een journalist. In die tijd vinden er vele misdrijven plaats in en rond hotel Luxor. Inspekteur Kras stelt een onderzoek in. Het Luxorhotel is het hoofdkwartier van deze opvolger van Mabuse. Alle ruimten zijn voorzien van verborgen tv-camera's, zodat hij alles kan volgen wat daarbinnen gebeurt. Net zoals in al zijn andere films verwerkt Lang hierin zijn obsessies voor macht en machtswellust, onderdrukking en sentiment, die mythen en ideologiese bespiegelingen bevatten en een naïeve uitdrukking zijn van kollektieve angsten. 

Fritz Lang werd in 1890 in Wenen geboren. Hij studeerde schilderkunst in deze stad, en later ook in München en Parijs. Hij leefde in die tijd van het schilderen van ansichtkaarten en het tekenen voor kranten. Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte hij herhaaldelijk gewond waardoor hij in de diverse hospita's ruim tijd had voor zijn nieuwe bezigheid: het schrijven van scripts. In 1919 leverde hij zijn eerste zelf geregisseerde film af, gemaakt in nauwe samenwerking met zijn latere vrouw Thea von Hardou. In 1922 volgt het eerste deel uit de Dr. Mabuse serie: DR. MABUSE DER SPIELER. In '24 maakt Lang DIE NIBELUNGEN waarin in '27 METROPOLIS en in '31 M. volgen als voornaamste werken. 

Zijn Duitse periode komt plotseling tot een onvrijwillig einde als hij in 1932 bij de afronding van DAS TESTAMENT DES DR. MABUSE in aanvaring komt met Hitler's propagandachef Goebbels. Deze vindt dat de film niet in aanmerking komt voor vertoning, tenzij op het eind een kleine draai aan de geschiedenis zou worden gegeven. Er moest een Krachtige Leider worden ingevoerd die Mabuse een kopje kleiner zou maken en orde en rust in het land zou herstellen.  

Fritz Lang werd bij Goebbels ontboden en kreeg niet alleen te horen dat het scenario aldus moest worden gewijzigd, maar ook dat hem een voorname plaats was toebedacht in de UFA-filmproduktie in het Derde Rijk. Lang moest de Eisenstein (die de fervente cinefielen Hitler en Goebbels eigenlijk voor de post in gedachten hadden) van de Nazi's worden. Lang vroeg bedenktijd en vluchtte nog dezelfde dag per trein naar Parijs. 

Zijn vrouw, inmiddels lid van de Nazipartij, bleef achter omdat ze zich beter thuis voelde in Nazi-Duitsland. Na een kort verblijf in Parijs reisde Lang door naar de Verenigde Staten. Daar werd hij oprichter en later president van zijn eigen filmmaatschappij Diana Productions. In die tijd maakt hij films als YOU LIVE ONCE, HANG MAN ALSO DIE! en FURIE. 

In 1958 keerde hij terug naar Duitsland waar hij dus besloot de Dr. Mabuse serie voort te zetten met DIE TAUSEND AUGEN DES DR. MABUSE. Fritz Lang wilde na zijn Amerikaanse periode zijn voormalige landgenoten opnieuw leren hoe ze met film zouden kunnen omgaan, hoe de Duitsers het filmverleden opnieuw bruikbaar en produktief konden maken. DIE 1000 AUGEN DES DR. MABUSE is in feite een ietwat naïeve, maar kille en abstrakte Krimi en een passende afsluiting van de filmloopbaan van Fritz Lang.Lang overlijdt in augustus 1978. 

Vooraf is nog HARPYA van Raoul Servais te zien. Deze buitengewone zes minuten durende animatiefilm geeft een pessimistische uitbeelding van de verhouding tussen man en vrouw. In HARPYA is de wereld leeg en emotieloos. Een bizarre wereld waarin de vrouw overleeft omdat zij vraatzuchtiger is dan de man. Deze met behulp van 'live-action' gemaakte animatiefilm kreeg 1979 de Gouden Palm voor de beste korte film in Cannes.