Naar archief

UIT: NN #119 van 16 september 1992 † ††

Discussie over biotechnologie

'De ongerustheid onder consumenten begint ook tot het bedrijfsleven door te dringen'

De afgelopen zomer is er een discussie over biotechnologie van de grond gekomen. Een interview met Huib de Vriend van de Kontaktgroep Biotechnologie en Samenleving uit Wageningen in Konfrontatie nr 11 en de publikatie van de 'Rooi-catalogus' in NN nr 112 vormden voor 'Een groep tegen biotechnologie' de aanleiding tot het schrijven van een discussiestuk over het verzet tegen biotechnologie, geplaatst in NN #114. Een 'Aardappeleter van het biotechnologie-archief Nogen', NN #116/117, zette de discussie voort. Een aantal weken geleden spraken we zelf ook met Huib de Vriend. Reden voor dit gesprek was het bestaan (en naderende einde) van het biotechnologieblad Biotekst. We maakten gelijk van de gelegenheid gebruik om hem op de discussie te laten reageren.

Aktiviteiten KBS

De Kontaktgroep Biotechnologie en Samenleving, in het vervolg KBS genoemd, is een jaar of zes geleden opgericht toen er behoefte bleek aan uitwisseling tussen kritiese mensen die actief zijn op het terrein van de biotechnologie. De drie initiatiefnemers, waaronder Huib, beoogden hiermee de discussie over biotechnologie in een breder kader te plaatsen en voor een groter publiek toegankelijk te maken.†

Vanuit hun Wageningse achtergrond waren ze zelf vooral betrokken bij de toepassing van biotechnologie in de voedselproduktie. Ze kwamen er achter dat mensen verbazingwekkend weinig van het onderwerp wisten en besloten daar iets aan te doen. De groep vond het belangrijk dat zo'n thema binnen maatschappelijke organisaties, zo veel mogelijk aan de basis, wordt bediscussieerd en dat bepaalde opinies daarover wat breder worden gedragen. Zo kan worden voorkomen dat beslissingen over dat soort ontwikkelingen niet alleen aan een handvol wetenschappers, mensen uit het bedrijfsleven en enkele beleidsmakers wordt overgelaten.†

De Kontaktgroep wilde verschillende maatschappelijke groepen informeren en met elkaar in kontakt brengen. Dit deed zij onder meer door het organiseren van themadagen en -middagen welke soms direkt resultaat opleverden. Een middag over het melkstimulerend groeihormoon BST(1) bijvoorbeeld is uiteindelijk uitgemond in een landelijke coalitie tegen dat groeihormoon.†

Verder heeft zij een studiedag georganiseerd over oktrooiering van dieren. Een van de leden van de Kontaktgroep heeft het initiatief genomen om specifiek oktrooien op planten juridisch te gaan aanvechten en maatschappelijke organisaties daar achter te krijgen. Ook heeft zij bezwaren ingediend tegen veldproeven en ondersteund dat maatschappelijke organisaties dat deden. Daarmee beoogde zij de discussies over risico's van bijvoorbeeld de resistentie tegen bestrijdingsmiddelen, in een maatschappelijke context te plaatsen en er niet alleen een technische discussie van te maken.†

Via bet blad Biotekst levert de groep informatie en analyses. Huib: "Ik vind zelf dat dit zich duidelijk heeft ontwikkeld tot een kwaliteitsblad. [lachje] Het is vrij uniek en het leuke eraan is dat het net iets meer geeft dan kale informatie." Helaas gaat Biotekst stoppen. Om heel praktische redenen. Er is te weinig geld, er zijn niet genoeg abonnees en er is gebrek aan tijd. "We willen nu artikelen gaan schrijven voor bladen van maatschappelijke organisaties. Het idee daarbij is dat je gerichter kan schrijven en dat je ook een veel breder publiek bereikt."†

Institutionalisering

De mensen die bij de KBS werken zijn tegelijkertijd ook aktief voor andere maatschappelijke organisaties. Zij zorgen er ook voor dat informatie wordt uitgewisseld. †

Huib: "Voor een deel is daardoor de noodzaak voor iets als de KBS weggevallen. Veel organisaties zijn nu zelf met verschillende thema's aan de gang. Ook nieuwe ontwikkelingen zullen daar worden gevolgd en opgepakt. Het KBS zal af en toe proberen om die verschillende maatschappelijke organisaties bij elkaar te roepen en op de hoogte te houden van wat er aan belangrijke thema's speelt. Maar verder gebeurt er vanuit het KBS niet zo veel meer. Vanuit Wageningen zijn er nog wat mensen, vanuit de redactie van Biotekst, die wat lezingen houden. Hier blijven we ook voor beschikbaar. Niet alleen omdat we zelf een verhaal naar buiten toe willen brengen maar omdat je zo contact houdt met die basis en heel veel terugkrijgt, dat vind ik ook ontzettend belangrijk." †

Een aantal van de door het KBS gestarte discussies zijn de laatste jaren geÔnstitutionaliseerd. De discussie over oktrooien en met name oktrooien op dieren wordt nu voornamelijk gedragen door de dierenbescherming. Daar zit een biotechnologie-coŲrdinator. De discussie over de milieu risico's van veldproeven is in Nederland nog niet echt opgepikt. Natuur en Milieu houdt zich er wel mee bezig. Op internationaal niveau zit er een biotechnologie-coŲrdinator bij Friends of the Earth Europe. De aspekten van biotechnologie die voor consumenten van belang zijn, zijn door de consumentenorganisaties opgepikt.†

De Consumentenbond en Konsumenten Kontakt hebben twee mensen in dienst die daar (in onderlinge samenwerking) mee bezig zijn. Hoewel dit een succesvol resultaat is van de KBS toont Huib enige scepsis: "Waar ik me wel eens zorgen over maak en dat zie je heel vaak bij institutionalisering, is dat je gepaard daaraan een stuk professionalisering krijgt van mensen die ontzettend veel over dat ene onderwerp weten. Die duiken allerlei overlegstrukturen in en komen in een soort ambtelijk circuit terecht waar ze mee mogen praten, en misschien wel mee mogen beslissen, maar tegelijkertijd verliezen ze alle contacten met de basis. Dat vind ik dus heel link, daar moet je heel erg mee oppassen.†

Reaktie op 'Een groep tegen biotechnologie'

Maar je bent wel bereid om met de mensen bovenin, zoals de overheid en het bedrijfsleven, te overleggen? En juist dat wordt je door een 'Groep tegen Biotechnologie' min of meer verweten.

Huib: "Ik vecht aan wat door die groep wordt gesuggereerd, dat ik erop uit zou zijn om plaats te mogen nemen aan de tafel van het driehoeksoverleg met de overheid en het bedrijfsleven. Jaha, overleggen, natuurlijk, proberen om er wat uit te slepen. Je kunt zeggen: wij willen dit niet en verder willen we er ook niet over praten. Dat is je goed recht om dat te zeggen en om dat op bepaalde manieren duidelijk te maken. Maar wil je dat er iets verandert dan kun je niet om dat soort instituties heen. Die worden ook zelf door een heel groot deel van de maatschappij gedragen. Dan vind ik het dus technocratisch om te zeggen van, er moet maar besloten worden dal dat allemaal niet mag. Technocratisch in die zin dat er vanuit een bepaalde maakbaarheidsfilosofie gedacht wordt dat je van bovenaf over de samenleving beslissingen kunt nemen. Volgens mij werkt dat gewoon niet."†

"Wat volgens mij wel goed werkt is dat je probeert te bereiken dat er toch dingen in de hoofden van mensen veranderen, dat mensen hun houding veranderen, uit overtuiging hun consumptiepatroon aanpassen. Dat doe je niet door te zeggen dit mag niet. Dat doe je door de keuze heel duidelijk te schetsen. Dat betekent ook dat je niet alleen vanuit die biotechnologie moet redeneren maar inderdaad vanuit algemeen maatschappelijke problemen. Uit het feit dat er milieuproblemen zijn, uit het feit dat er honger is in de Derde Wereld, uit het feit dat de landbouw steeds verder industrialiseert en dat dit gevolgen heeft voor hoe het platteland eruit ziet. Dat dit gevolgen heeft voor de herkenbaarheid van ons voedsel, misschien ook wel voor de kwaliteit van ons voedsel. Dat kan in positieve dan wel in negatieve zin zijn. Dat zijn de fundamentele kwesties waarvan ik vind dat mensen er over na moeten denken. Daarnaast moeten er natuurlijk beslissingen worden genomen. Dat kan individueel als consument.. maar bepaalde beslissingen zul je gezamenlijk moeten nemen, als maatschappij. Je moet proberen het eens te worden over de richting waarin de maatschappij zich ontwikkelt, zodat er beleid gevoerd kan worden. De overheid moet, daar heb je vind ik [lacht] een overheid voor nodig, duidelijk maken die kant gaat het op en we proberen zo veel mogelijk ontwikkelingen die in de samenleving plaats vinden die kant op te laten gaan."†

Dan kom je weer op het punt dat de politiek helemaal achteraan loopt, In plaats van vooruit.

"Dan moeten we de politiek maar overslaan en onderop beginnen. Ervoor zorgen dat consumenten, plattelandsvrouwen, boeren, mensen die zich met milieu bezig houden, zich organiseren. Zelf kun je dan ook op het nivo van zo'n organisatie gaan zitten en zeggen: nou, samen maken we ons sterk voor een bepaalde ontwikkeling. Als je dat voor elkaar weet te krijgen heb je een heel belangrijke sturende kracht. En dan kan het iets opleveren waar ik het helemaal niet mee eens ben. Ja, dat moet dan maar kunnen. Dat is dan jammer."†

Ik lees toch In die reactie van 'Een groep tegen biotechnologie' een verwijt In jouw richting dat je een fundamenteel nee tegen deze ontwikkeling loslaat en vervangt door 'sturing', redden wat er te redden valt. Proberen of door bewustwording van de consument wat te bereiken valt. Terwijl die groep zoiets heeft van het Is nee el1 het blijft nee. Daar gaan we gewoon mee aan de gang om dat te stoppen.

"Ja dat klopt. Maar dan valt er volgens mij op een gegeven moment niet meer te praten. Dan constateer ik gewoon dat er een verschil van mening is. Ik ben het daar gewoon niet mee eens, maatschappelijk gezien, om dat zo te poneren. Om ergens gewoon absoluut radicaal nee tegen te zeggen. Natuurlijk, nee zeggen dat kan een strategie zijn en kan zelfs een heel legitieme strategie zijn. Alleen, denk ik niet dat dit dan breed door de samenleving gedragen wordt. Als ik met gewone mensen praat, als ik avonden heb met een verhaal voor plattelandsvrouwen, dan merk ik dat ze zich wel bewust zijn van dingen, maar als het er op aankomt toch voor het goedkoopste kiezen. Door erover te praten kun je daar wat aan doen. Of door ervoor te zorgen dat milieuvervuilende produkten duurder worden i.p.v. dat ze juist heel goedkoop zijn. Daar kun je dan wel een beetje in sturen. Ik vind dat je daar wat genuanceerder over moet denken."†

Omslag in de samenleving

"Op dit moment worden we bijna wekelijks opgebeld door Duitse journalisten die vragen of wij informatie hebben over kaas waar kunstmatig stremsel in zit. Dat is stremsel dat door Gist Brocades wordt gemaakt door genetisch gemanipuleerde gisten. Daar is heel veel ongerustheid over in Duitsland. Ik denk dat als naar buiten zou komen dat er inderdaad kaas met dat kunstmatige stremsel op de markt is, de kaassector een heel gevoelige tik krijgt. De ongerustheid onder consumenten begint ook tot het bedrijfsleven door te dringen. Men denkt hť, er is gewoon iets aan de hand en we moeten dat klaarblijkelijk heel serieus nemen. Er spelen dan niet alleen maar de traditionele rationele argumenten waar wij altijd in gedacht hebben, maar er is blijkbaar nog meer aan de hand. Wat je als bedrijf dan kunt zeggen is: die consument heeft gewoon ongelijk en die gaan we wel eens even scholen..."†

De kernenergie aanpak zeg maar

"...precies en dat wordt op dit moment ook gedaan. Dat is een aanpak waarvan ik denk; doe je best maar want dat is op termijn toch vruchteloos. Ik merk ook dat het begint door te dringen dat er wel degelijk sprake is van een bepaalde machtsfactor. Dat er dingen aan het veranderen zijn in de samenleving die misschien wel een beetje gaan doorwerken in de houding van de industrie. Als ze slim zijn voeren ze gewoon een marktgericht beleid, ook i.v.m. etikettering. Jullie willen toch zo graag marktgericht werken? Stem dan je aanbod ook op de vraag op de markt af. En als de vraag op de markt vooral heel sterk is richting diervriendelijke, milieuvriendelijke, Derde Wereldvriendelijke produkten, zorg dan gewoon dat je ze maakt. En laat mensen maar kiezen wat ze dan willen, laat dan inderdaad de markt zijn werk maar doen. Maar ik denk ook dat je op bepaalde punten grenzen moet stellen, dat je moet zeggen van, dit vinden we als samenleving als geheel te ver gaan. Bijvoorbeeld knutselen aan dieren ten behoeve van voedsel-productie, dat moet je gewoon niet doen."†

"Ook bepaalde toepassingen bij planten. Hetzelfde geldt ook voor oktrooien. Oktrooien op levende organismen, op levend materiaal, op erfelijk materiaal, dat moet je niet doen. Dat moet per definitie voor iedereen vrij beschikbaar zijn. Dan is er nog al het onderzoek ten behoeve van biologische oorlogsvoering. Ik ben sowieso antimilitarist maar daar moet je absoluut niet aan beginnen. Dat is zo ontzettend link. Bovendien, dat is dus echt geld weggooien."†

Alternatieven bieden

"Wel denk ik dat je de mogelijkheid open moet houden om biotechnologies onderzoek en toepassingen tegen alternatieven af te wegen. Is het wel de moeite waard om zo ontzettend veel energie en menskracht te stoppen in het ontwikkelen van genetisch gemanipuleerde gewassen bijvoorbeeld. Misschien zijn er gewoon wel heel goede alternatieven uit de hoek van de biologische landbouw. Dat zou je met behulp van moderne benaderingsmethoden veel beter kunnen ontwikkelen. Misschien dat dit ook meer gaat gebeuren. Je ziet wel stukje bij beetje meer steun komen voor onderzoeksprogramma's en ontwikkeling van biologische landbouwprojecten. In Nederland althans, in het buitenland kan ik dat niet zo goed volgen. Maar vergeleken bij biotechnologisch onderzoek is dat nog steeds heel mager."†

"Als je een brede maatschappelijke discussie zou willen voeren moet dat niet specifiek gaan over biotechnologie maar over produktievoorwaarden in het algemeen. Je zou dan bijvoorbeeld verschillende scenario's kunnen maken. Misschien blijkt dan in bepaalde gevallen genetische manipulatie een heel goede oplossing te zijn, mits het allemaal veilig is natuurlijk en in andere gevallen zal je aan andere oplossingen de voorkeur moeten geven. Dat kan ik zo niet zeggen. Er zijn bussen, die hebben ze in Groningen, die rijden op alcohol uit suikerbieten. Dat lijkt dan ontzettend mooi maar daar moet je toch nog wel eens heel goed naar kijken of dat inderdaad wel zo milieuvriendelijk is. Daar is ook kritiek op vanuit Natuur & Milieu en heel terecht."†

Op wat voor manier?

"Nou dat je heel goed moet kijken naar de productie van suiker, hoeveel energie dat nou eigenlijk kost en hoeveel milieuvervuiling dat oplevert. Door het gebruik van bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen, kunstmest, traktoren, machines noem maar op. En daarnaast nog dat je heel goed moet kijken, met ethanol valt dat geloof ik nog wel mee, maar je hebt bijvoorbeeld bio-diesel. Daar schijnen ook weer bepaalde schadelijke stoffen bij vrij te komen. Er staat dan wel bio voor maar bio zegt niet automatisch dat het allemaal zo milieuvriendelijk is."†

Maar dat is denk ik ook weer een argument dat in de discussie helemaal niet gebruikt wordt. Je hebt auto-productie, boeren moeten hun land uit productie moeten nemen, dus gaan over op bos, of kijken of ze landbouwprodukten ergens anders voor kunnen gebruiken. Dus denken ze oh, daar kunnen we mooi een bus op laten rijden.

"Ja, dan krijg je te maken met de landbouwlobby die graag suiker wil blijven produceren. In zo'n geval moet je goed de alternatieven op een rij zetten. Waarom moet er per se suiker of tarwe verbouwd blijven worden? Om daar dan vervolgens op een enorm onrendabele manier energie uit te maken? Ik vind dat gewoon ontzettend conservatief en niet kloppen."†

Het Is om de boeren te beschermen. En het is wel onrendabel maar als dan de EG het geld erbij legt...

"Die tendens binnen de EG om daar maar geld bij te leggen wordt steeds kleiner. Je ziet dat de politieke wil om geld te besteden aan het landbouwbeleid, dat echt verschrikkelijk veel geld kost, heel sterk afneemt. Op die manier worden ook nog steeds producten kunstmatig ontzettend goedkoop gehouden. Het is waanzinnig als je ziet wat voor een enorm klein deel we in Nederland aan levensmiddelen besteden. Dat is alleen maar bedoeld om de rest van de industrie, de dienstensector, in stand te kunnen houden. Dat mensen daar nog een fors deel van hun inkomens aan kunnen besteden. We met z'n allen nog lekker fors auto kunnen tuffen. Dat moet misschien maar een beetje minder."†

Dan kom je op een heel moeilijk terrein. Het gaat om een andere benadering van de economie, men noemt het vooruitgang. Ik zie biotechnologie toch ook als een middel tot nieuwe economische groei. Op een gegeven moment houdt dat op met normale middelen dus dan gaan we het maar een beetje zitten opvoeren. Dan kunnen we weer een tijdje vooruit. Dat is volgens mij de hele drijvende kracht achter de biotechnologische ontwikkeling.†

"Ja, dat klopt en daar ben ik het dus niet mee eens dat dit de drijvende kracht zou moeten zijn. [rik: nee nee] Dat betekent dus ook weer in zo'n discussie over biotechnologie dat je over dat soort fundamentele kwesties heel goed moet nadenken. Of je wel of geen economische groei wil. Sommigen die hebben het dan over duurzame groei. Daar zit toch ook een stuk economische groei in. Voor mij zijn dat echt fundamentele vragen. Waar ik persoonlijk zeker van denk daar moeten we mee ophouden. Als er dan nog ergens groei moet plaatsvinden dan is dat vooral ten behoeve van mensen in de Derde Wereld. Maar zeker niet voor onszelf, absoluut niet."†

Maar als je erkent dat er achter de ontwikkeling van biotechnologie zo'n kracht zit, heeft het dan zin om te hopen dat door individuele keuzes van consumenten die ontwikkeling kan worden veranderd?

"Ik weet ook niet of je het kunt veranderen. Maar ik vind dat je het moet proberen. Nogmaals ik denk niet dat je zoiets van bovenaf kan veranderen. Dat zie je ook als er van overheidswege loonmatiging wordt voorgesteld, nou dan moet je de vakbonden maar horen. Dat werkt dus gewoon niet. Ik ben er van overtuigd dat het alleen maar werkt als dat van onderop gedragen wordt. Dat betekent gewoon dat je er naar moet streven dat mensen inzien dat het nodig is. Dat je voorwaarden moet scheppen dat mensen zich daarvan bewust kunnen worden. Iets beters weet ik echt niet te verzinnen. Voor de rest ben ik machteloos. Ik ben het met je eens dat denken in termen van groei, en tegenwoordig ook wel het denken in termen van duurzaamheid, dat het inderdaad de stuwende krachten zijn achter dit soort ontwikkelingen, achter Łberhaupt alle ontwikkelingen in de samenleving."†

Het zijn toch wel fundamentele vragen die naar boven komen. Niet over de toepassing van biotechnologie maar meer op een manier van Is dat nou wel nodig.

"Ja, maar dat is waar ik steeds op stuit in de discussie over biotechnologie, op dat soort fundamentele vragen. Ik heb daar geen antwoorden op. Voor mezelf misschien wel, voor mij als persoon, maar voor de maatschappij als geheel weet ik het gewoon niet. Als je die wel denkt te hebben ben je echt technocratisch bezig. Dat je probeert om jouw ideeŽn aan anderen op te dringen. Ik kies voor overtuiging van andere mensen, je moet gewoon met argumenten komen. Dan vind ik het prima dat je zegt 'ik ben tegen biotechnologie', zeker als je goede argumenten hebt. De mensen die dat zeggen hebben ook goeie argumenten hoor, wezenlijke argumenten, maar ze moeten wel bespreekbaar zijn. Dat is echt essentieel. Het is heel moeilijk als je dat soort discussies via de pers moet gaan voeren. Dat vind ik eigenlijk jammer."†

Maar die argumenten kom je ook niet in openbare debatten tegen?

"Wel binnen actiegroepen, of binnen de actiewereld, niet bij gewone huisvrouwen. Daar werken dingen toch over veel meer schijven. Daar wordt bijvoorbeeld wel onderkend dat men het gevaar ziet van grote ondernemingen die steeds meer macht in handen krijgen, ook via die technologie. Ik denk dat dit ook gewoon wel klopt. Maar anderzijds zijn zij gewoon consument van die produkten en kopen ze die producten gewoon. Misschien al zouden ze het weten dat het van die onderneming is dan kopen ze het nog gewoon. Dat geldt voor mensen uit de actiewereld misschien wel net zo goed, dat zou best kunnen, dat weet ik niet zo goed. Ik probeer me zelf zo bewust mogelijk te zijn van dat soort dingen maar als ik een winkel binnenloop kost het af en toe ook wel moeite om niet maar bepaalde dingen te pakken."†

Derde Wereld discussie

Dat was het wel zo'n beetje. Of zijn er nog hete hangijzers die zijn blijven liggen?

"Ja, dat is met name die Derde Wereld discussie. Daar is natuurlijk een heel duidelijke link met biotechnologie. Ik vind dat je ook heel goed moet nadenken over in hoeverre dat niet ook een algemene discussie is. Bij de discussie over de Derde Wereld moet je ook nog naar verschillende landen kijken. Daar zit veel verschil tussen. Dat is een ontzettend ingewikkelde discussie want dat gaat over internationale machtsverhoudingen, interne machtsverhoudingen, economische machtsverhoudingen. Technologie speelt daar ergens een rol in maar je moet dat soort discussies in een veel grotere context plaatsen." †

"Je kunt zeggen dat de kans groot is dat de biotechnologie, zoals die zich op dit moment ontwikkelt, ten nadele is van Derde Wereld landen. Als je verder gaat analyseren hoe dat nou komt, dan blijkt het heel veel te maken hebben met het feit dat die landen heel sterk afhankelijk zijn van export van grondstoffen. Dat ze heel erg eenzijdig georiŽnteerd zijn op de export van een paar van die grondstoffen. Dat biotechnologie dus gewoon met uitbuiting heeft te maken."

Biotechnologie kan de problemen wel versterken.

"Maar het fundament van de problemen zit 'm in de verhoudingen. En ja, pas dan op dat je die discussies niet helemaal op biotechnologie focused. Het speelt zeker een rol maar het is niet het enige. De verleiding is wel groot hoor om dat allemaal op het conto van biotechnologie te gaan schuiven." †

"Dat is met de groene revolutie ook zo. Ik denk dat analyses van Vadana Shiva bijvoorbeeld, dat het desastreus is voor kleine boeren, dat dit klopt. En dat in zekere zin ook de technologie op zich, de manier waarop die technologie wordt toegepast, dat die daar op zich ook mededebet aan is. Maar er spelen veel meer dingen mee. Dat maakt echt die hele biotechnologie-discussie ontzettend moeilijk."†

Rik (dank aan Freek)

(1) BST: Bovine Somoto Tropine, een melkstimulerend hormoon waar al jaren door consumenten en landbouworganisaties tegen te hoop gelopen wordt. BST kan de melkproduktie met 10-20% opvoeren. Het is nog niet toegelaten in Europa.

(2) VCOGEM: Voorlopige COmmissie GEnetische Modificatie, opgericht in 1990 om veldexperimenten met genetisch gemanipuleerde planten te toetsen (lees: goed te keuren).

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1992