UIT: NN #99/100 van 19 december 1991  

Rampenplan voor links 

De praktiese on(toe)passelijkheden van de krisisdiskussies… 

Het steekt weer de kop op: diskussies over Links, de perspektieven, de strategieën en dat soort dingen. Nieuw is anders. Het lijkt erop dat binnen de stokoude kaders gezocht wordt naar oplossingen voor de malaise waar Links zich kennelijk in bevindt. Er wordt gesmeten met stokpaardjes en open deuren.

Er wordt wederom gegoocheld met veranderingsprocessen. Links vergeet echter een historisch feit dat het de menselijke processen nooit begrepen heeft. 

Ik hoor het ons nog zeggen: "Er moet eerst een ramp gebeuren eer mensen tot verandering bereid zijn!" Dodewaard zou slechts dichtgaan als-ie zou ontploffen. Helaas werd het Tsjernobyl. Eerst een ramp, een katastrofe van dichtbij en mensen gaan ineens nadenken. Draaien we het om dan hebben.mensen die (van mening) willen veranderen kennelijk iets ergs meegemaakt.  

Zo redenerend moet er dit jaar iets ergs met Links gebeurd zijn. De diskussies laaien weer op over het traditionele item: 'DE KRISIS VAN LINKS'. Welke ramp heeft zich dit keer voltrokken, daar dit tijdsbestek bol staat van het zelfbeklag, het anders willen, het zoeken naar perspektieven, aktiemethoden en het genadeloos diep willen nadenken. Zelfs zo erg dat knakworsten als Van der Louw of Schaefer sputteren over een nieuwe (?) politieke beweging in Nederland. 

Zelfs zo erg dat er opnieuw een poging wordt gedaan een landelijk Links opinieblad uit de grond te stampen: 'Konfrontatie'. Is het de ramp van de laatste Golfoorlog, toen het zo akelig stil bleef op straat, dat Links een hartaanval te verduren kreeg? Is het het geklef van het Oostblok met het kapitalisme, dat Links ontstemd raakt? Of moeten we het zoeken in het 'alles' kwijtraken wat Links ooit had: idealisme, strijd, solidariteit, aanhang, vrijplaatsen etcetera? 

De ramp is waarschijnlijk eerder te vinden in de twijfel; Links heeft niet meer de antwoorden op de vraag hoe de wereld valt te veranderen. Links kan zijn eigen konfliktmodel geenszins hanteren. Gematigd Links gaat het over de nieuwe flinksheid hebben. Kortom: Links twijfelt. Maar twijfelen is toch geen krisis. Clemens Raming (in LF nr.22): 'De krisis van Links is geen puur negatieve toestand: ze spoort aan tot het afschaffen van overspannen voorhoedepretenties met bijbehorende revolutionaire kretologie, zwaarwichtige strategiediskussies en ideologiese moord en doodslag'.  

Het is maar hoe je het bekijkt. Krises als iets positiefs zien, chaos als inspirerend geheel, het is niet gemakkelijk zo blijkt. Eerder komen woorden als malaise, apathie en drankzucht in me op. Al kunnen twijfels alleen maar gezond zijn om starheid en dogmatisme tegen te gaan, ze kunnen zo weinig produktief gemaakt worden. Een mens is immers een fenomeen dat niet tegen twijfels en angst kan. Als een mens het niet meer weet wil het het liefst handelen. De aktiescene heeft het zelfs tot een kultuur gemaakt om meteen, stante pede te willen reageren. Niet lullen, maar doen! Dat heeft nog steeds een grote aantrekkingskracht moet ik zeggen, al lost het het probleem niet op, wordt er foutief gehandeld en schoffelt het de twijfel onder tafel. 

In de diskussies over de 'krisis van Links' valt het me op dat het wederom over grootheden gaat. Clemens Raming, in het eerder geciteerde artikel, hangt z'n rode draad op aan het begrip MACHT. Als vanzelf komt hij dan ook uit op begrippen als 'rechts is aan de macht', 'de macht van de politieke partijen', 'staatsmacht', 'mannetjesmacht' en dergelijke. Alleen de begrippen al geven je een machteloos gevoel. Clemens ziet gelukkig weinig heil in de opvatting dat politiek iets zou zijn als een dans om de macht.  

Volgens hem komt Links slechts uit de krisis door het blikveld niet meer te fixeren op de verschillende machten en zich er al helemaal niet aan moet spiegelen. Clemens: 'Juist groepen die machteloos zijn voelen zich gedwongen om door middel van wilskrachtige presentatie, geharnaste taal en probleemonderdrukkende leuzen duidelijk te maken dat zij op het machtsfront meespelen'. Het komt er op neer, dat we onszelf niet voor de gek moeten houden. Al hoort wellicht het 'jezelf voor de gek houden' bij ons menszijn, misschien willen we niet anders. We willen steeds opnieuw het wiel uitvinden, terwijl het misschien helemaal niet om het wiel gaat... Het gaat inderdaad niet om de macht, terwijl we ons er wel mee bezighouden. 

Tegenstrijdigheden 

De roep om 'fundamentele diskussies' is groot. Vraag is welke fundamentele diskussies en waarom nu. Wat wordt er verwacht van die diskussies en waar wil men naartoe... Dat ontgaat me nogal eens. Een mens in krisis handelt. Die handeling is niet per se de juiste; de stokpaardjes komen van stal, de vastigheid wordt gezocht in vertrouwde denkpatronen. Fundamenteel wordt dan uitgelegd als 'de basis' van ons denken.  

Die denkpatronen moeten echter om, tenminste als we écht iets anders willen. Alle diskussies die Links momenteel voert spelen zich slechts af BINNEN die denkpatronen. Die denkpatronen, dat gedachtegoed heeft ons niet verder geholpen. Onze kijk op het systeem, de staat, onze visie op de samenleving, op de mens, op onszelf, is ontoereikend. Simpelweg omdat die visie achterhaald is, niet toepasbaar is, niet werkt. 

Deelaspekten blijven wellicht overeind, maar een visie is meer dan de som van enkele deelaspekten. Groteske analyses hoe de ekonomie werkt, geven nog geen antwoord op de vraag waarom mensen zo konsumptief zijn. Interessante konstateringen over de VS, die als een kat in het nauw rare sprongen maakt, ekonomies bankroet zijn en dan maar militair hun macht tonen, geven nog geen verklaring waarom zovelen achter hen aanhollen.  

Waarom hollen mensen trouwens achter iets of iemand aan? Een ontbrekend belangrijk deelaspekt van een Linkse visie is het waarom van het menselijk gedrag. Is er een algemeen besef gekomen dat binnen het Westerse gebeuren mensen individualisties worden gemaakt en dat ook toestaan; Links doet nog net of een ieder een lekker kuddedier is... Links doet net of een ieder nog uiterst vatbaar is voor het argument. Alsof een mens niet bol staat van innerlijke tegenstrijdigheden en inkonsekwenties. Alsof Links zelf zich mag waden in een oase van zelfkritiek en zich ten beste laat zien als het om veranderingen gaat. 

Als we alleen kijken naar de aanval van het feminisme op het aloude patriarchaat, dan kunnen we binnen Links konstateren dat het feminisme niet serieus is genomen en er slechts wat getut in de marge is overgebleven. De aanval kan zo weer herhaald worden. Het leidt, zo leert de geschiedenis, niet tot fundamentele diskussies.  

Zo zijn meer diskussies reeds lang ten dode opgeschreven. De tegenstellingen vrouw/man, zwart/wit, of noem maar op, zijn weliswaar geanalyseerd in honderden boeken, essays en spreekbeurten, de diskussie heeft nooit veel voeten in de aarde gehad, ook niet (en juist niet) bij Links. Hooguit zijn mannen vrouwvriendelijk geworden, hebben homo's hun eigen hoekje gekregen en praten we ook met immigranten. Wát een fundamentele verandering... 

Als er al geroepen wordt om fundamentele diskussies, dan weet ik bijna zeker dat niet dit soort fundamenten bedoeld worden. Volgens mij weten de mensen die het hardst schreeuwen om de fundamentele diskussie zelf niet wat ze daar onder verstaan. Want waar we het eerst over eens moeten zijn is het fundamentele. Voor de een schijnt dat een 'isme' te zijn, voor de ander het verzet tegen onrechtvaardigheden. Het zou me niet verbazen als uiteindelijk weer de open deur wordt ingetrapt met de smartlap 'Laten we de onderlinge strijd opgeven en de vijand te lijf gaan'. 

Diskussie 

Links in Nederland mist een goede diskussietraditie. Die moet nog steeds worden uitgevonden. Eerder waren diskussies ordinaire ruzies met als uiteindelijk resultaat dat de volgende splintergroepering geboren werd. Maar goed, er wordt dus geroepen om diskussies. Diskussies die de fundamenten doen trillen. Ik vraag me af wie daar eigenlijk zin in heeft. Gezien de bijdragen tot nu toe, is die wil er allerminst. De fundamenten blijven overeind, sterker nog: worden gerenoveerd. Hooguit moet de strijd anders, de taktiek uitgewerkt en de analyse van de wereld om ons heen aangescherpt worden. 

Maar dat is nog geen visie, laat staan een fundamentele diskussie. Vasthouden aan oude denkpatronen houdt de verandering juist tegen. Treffend zei de Italiaanse cineast Andreotti in de jaren zestig, naar aanleiding van zijn film l'Aventura: "Kenmerkend voor onze tegenwoordige samenleving is de diepe kloof die tussen wetenschap en moraal bestaat. Aan de ene kant is er de wetenschap die volledig op de toekomst gericht is en die altijd geneigd is om van het oude afstand te doen als zij daardoor (al was het maar voor een klein gedeelte) de toekomst kan veroveren... En aan de andere kant is er een verouderde en verstarde moraal, waarvan iedereen zich volledig bewust is, maar die toch haar bestaan nog steeds weet te rekken".  

De moraal is al helemaal geen politiek item, eerder een ondergesneeuwd kindje. Ook voor Links. We zijn tegen biotechnologie omdat het de afhankelijkheid van boeren en de Derde Wereld versterkt of omdat het een machtsuitdrukking van multinationals is. Het geknutsel aan het leven zelf is kennelijk niet een steekhoudend argument. Vraagstukken over het leven laat Links liever aan anderen over. Gevoelens, moraal spelen in de Linkse politiek geen enkele rol. Er wordt geen menselijk geluk geëist, stom genoeg omdat Links niet eens weet wat dat is. Onrecht, repressie, uitbuiting, dat zijn de strijdpunten, maar geluk... Dat is zweverig, religieus of iets anders onder de gordel. Negerend wat die stomme kerk voor aantrekkingskracht heeft voor velen... Vergetend wat die kerk gotverdomme voor suksessen heeft binnen de antifascisme strijd in Berlijn. 

Kortom: er wordt geroepen om fundamentele diskussies, veel valt er echter buiten: moraal, gevoelens, geluk, menselijk gedrag. Links zelf is bang om haar eigen identiteit te vernieuwen, om de denkkaders over boord te gooien, om het fundament met dynamiet te vernietigen. Wat zeurt men dan om fundamentele diskussies? 

De 'time out' 

Politiek wordt vaak gezien als een hobby, als een spelletje. Nu is het bij bepaalde takken van sport een goed gebruik om op een strategies moment een pauze, een 'time out', aan te vragen om te overleggen. Dat wordt niet door het team aangevraagd, maar door de coach, zoals dat dan heet. Het team weet zelf dondersgoed dat het aan de verliezende hand is, maar kan zelf geen 'time out' aanvragen. Dat doet een ander. Het team hoeft dus zelf niet na te denken. 

Bij Links is iets soortgelijks aan de hand. Links weet dat het aan de verliezende hand is, maar kan geen 'time out' aanvragen. Bovendien ontbreekt er een coach. De klappen worden geïnkasseerd en na afloop van de wedstrijd wordt er gescholden, geschopt en gekankerd op de scheidsrechter, het systeem. De strategiese 'time out' ontbreekt. 

Toch worden er nu overal pogingen gedaan een soort van tijd onderbreking te kreëren, alsof de wedstrijd nog aan de gang is. Of, beter gezegd, alsof de eindstand nog bepaald moet worden. Even overleggen en dan, oeps. Of wordt er stilletjes de wens geuit dat er maar een coach moet komen, iemand die zegt dat we moeten overleggen? Je begrijpt het al: verwarring alom.  

Om met de woorden van Clemens Raming te spreken: 'als het besef van overleg, van onderbreking, algemeen wordt, is er nog hoop voor Links'. Clemens' bijdrage zou in bovenstaande beeldspraak eigenlijk samengevat kunnen worden als de strijd om de titel, om de macht. Daar ziet Clemens weinig heil in. Goed, dan moeten we ons dus bezig gaan houden met de wedstrijd, met de strategie, de methode van spelen, het wel of niet een coach willen hebben. 

Het team 

De roep om diskussies over Links maakt eigenlijk iets treffends duidelijk. Immers Links is een verzamelnaam, een grote noemer waaronder men van alles kan onderbrengen. Van christen-anarchisten tot PvdA, van Groe Links tot marxisten-leninisten. Een bont gezelschap dat niet erg tevreden is met de gang van zaken in de wereld en niet met elkaar. Willen we dus een diskussie over Links dan willen we een diskussie met al die (splinter)groeperingen. Dat is op z'n minst boeiend. 

Vanuit de Linkse diskussie zal er bij de vorming van een team stevig geselekteerd worden, en ook geheel in de traditie passend, een mannen- en een vrouwenteam komen. Tenminste, als de diskussie over Links mede een teamvorming tot doel heeft. Nou vertrouw ik het niet dat een ieder een team WIL. Of laat ik het anders zeggen, voor een team heb je vertrouwen in de ander nodig. Nou, dat heb ik in ieder geval niet (meer). Ik heb er geen vertrouwen in dat ieder binnen Links dezelfde wedstrijd wil spelen, geen vertrouwen dat elk teamlid van dezelfde sport houdt. 

Voor mij is de meest fundamentele diskussie eigenlijk die over vertrouwen. In hoeverre vertrouw ik een andere groep, een ander individu. In het politieke cirkus van alle dag lijkt het alsof we het vaak eens zijn met elkaar. Dat we zelfs politiek vertrouwen in elkaar hebben! Dat we allemaal Links zijn. Heerlijk. Ik geloof er alleen geen snars van. 

De problemen 

Zolang we blijven hangen in het idee dat politiek een spel is, is het logies dat we ons fixeren, zoals dat door Clemens beschreven wordt, op de (politieke) macht, op de grootheden, op de struktuur van politiek Den Haag, etcetera. Bovendien is een spel een keer uitgespeeld, is de uitslag bekend en gaan allen naar huis met het idee dat er toch iets gebeurd is. Of we verzetten ons tegen de uitslag en beginnen het spel opnieuw. Het enige voordeel dat ik zie bij het hanteren van de politiek als een spel is dat je langzamerhand de taktiek leert te gebruiken, dat je inzicht krijgt in hoe de tegenpartij speelt, dat bepaalde methodes bepaalde effekten bereiken.Bovendien zit er in een spel een bepaalde logika. Politiek is in deze optiek dus een logies geheel.  

Maar is politiek wel een spel, is politiek wel logies? Nee, want politiek heeft met mensen te maken en als er iets meer dan onlogies is, is dat wel de mens. We willen het allemaal wel graag logies hebben, binnen kaders, binnen wetmatigheden etcetera, maar dat is alleen omdat we anders geen houvast hebben. Zo hebben mensen nog steeds last van het marxisme. Marx was weliswaar een pientere denker, maar hij zocht het perspektief in wetmatigheden, verklaarde de werking in modellen. Zijn werk is een theoreties denkkader, meer niet. Minder ook niet. Marx zag de mens echter te veel als ekonomies wezen. 

De wil om nu, heden ten dage, te analyseren waarom het zo slecht gaat met Links, is ook ingegeven met de roep om houvast. We aksepteren het namelijk niet dat daar geen antwoord op te geven is. Dat zogenaamde houvast schijnt broodnodig te zijn, dan kunnen we tenminste verder. Dat houvast wordt mijns inziens altijd maar buiten ons zelf gezocht. Er zij n ook genoeg verklaringen te vinden waarom Links met de gebakken peren zit, juist bij onszelf, juist bij al die Linkse ikjes. 

Arnhem bijvoorbeeld 

Het nadeel van veel diskussies over Links is dat ze zo slecht zijn over te plaatsen naar de dagelijkse praktijk. Alsof mensen die daaraan bijdragen in de bladen (als Konfrontatie) geen binding hebben met de praktijk. Terwijl het dáár allemaal gebeurt. Toch? Laten we het linkse klimaat in een stad als Arnhem eens bekijken. Er bestaan veel kleine groeperingen die op het linkse politieke vlak, totaal los van elkaar bezig zijn. Er zijn geen ontmoetingsplaatsen waar deze groepjes bij elkaar komen. 

Het wantrouwen is het grootste probleem. Vandaar dat er geen pogingen gedaan worden om samen te werken. Ik noem er een paar. Allereerst is daar GroenLinks. Heeft vier zetels in de gemeenteraad. Hobbelt keurig mee, wilde eigenlijk ook een wethouderszetel, maar kreeg die niet. Vroeger was de PSP nog een sterke luis in de pels, waren er goede kontakten tussen aktiescene en fraktie, maar dat is na de fusie totaal verdwenen. GroenLinks ligt onderling nogal overhoop en mist elk kontakt met de Arnhemse bevolking. Tot zover de partijen, want over de rest heb ik het maar niet. 

Op antimilitaristies gebied bestaat nog de Vereniging Dienstweigeraars. Draait eens in de veertien dagen spreekuur voor weigeraars in spé. Dat kost al meer dan genoeg energie. Op milieugebied zijn er de plaatselijke afdelingen van Milieudefensie en de fietsband ENFB. Het zijn meedenkgroepen geworden in plaats van pressiegroepen. Ze vinden het al heel wat als ze rond de tafel met de gemeente mogen zitten. Arnhem kent al sinds lange tijd geen basisgroep tegen kernenergie meer. Bij migranten is er voor alle nationaliteiten wei een organisatie, maar geen van allen heeft een duidelijk politieke uitstraling. Om kort te gaan: er is in Arnhem geen beweging, die zich verwant voelt aan elkaar, die elkaar opzoekt om meer te kunnen bereiken. Ieder voor zich en de Veluwe voor ons allen. 

Natuurlijk, er is een aktiescene. Ook deze is uiterst klein en er worden pogingen gedaan alle aktiviteiten hoog te houden. Met moeite overigens. Er zijn namelijk veel te veel verschillende aktiviteiten die door een uiterst kleine groep gedragen moeten worden. Ik noem maar wat: twee kraakkroegen, een infocafé, een alternatieve bieb, een aktie-archief, een Stadsradio, een Goudvishal, een stuk of wat kraakpanden... Wie denkt dat die door tientallen mensen gedraaid worden, komt bedrogen uit. Er wordt incidenteel kontakt gemaakt en ieder wordt in zijn of haar eigen sop gaar. Het ontbreekt aan perspektief en vooral ideeën. Nu er een ontruimingsgolf dreigt voor enige panden, is er eindelijk reden om na te denken, maar wel veel te laat. Het systeem zal de schuld van dit alles krijgen. Maar dat is echt maar voor een klein gedeelte de oorzaak. 

De krisis van Links, of van radikaal-Links, is in Arnhem voelbaar. Heel erg zelfs. De aktiescene is verstrikt in niet te vatten persoonlijke ruzietjes; verstrikt in reaktionaire ideeën: behouden wat er te behouden valt. 

Vertrouwen 

Theoreties zou je er ook op Arnhem prachtige analyses los kunnen laten hoe het allemaal zo gekomen is. Daar zou Arnhem niet als uniek uit de bus komen. Maar ik schiet er zo weinig mee op. Want wat ik mis is vertrouwen. Ik vertrouw de meeste mensen binnen de aktiescene gewoonweg niet. 

Natuurlijk, kun je zeggen, ligt dat aan mij. Ik wil de verbanden meenemen tussen wat mensen zeggen en wat ze doen, tussen wat mensen staan te schreeuwen en wat hun zo priegelig klein maakt. Bij mij gaan kwartjes vallen, als een diskussie over seksisme binnen de scene, na al die jaren wederom gevoerd, gedoemd is te mislukken. Want seksisme komt teveel dichtbij, dat is moeilijk. Laten we liever 'Nazis Raus' skanderen. Dat staat wel heftig, maar waarom niet dezelfde heftigheid bij een onderwerp als seksisme? Dat is toch op z'n minst verdacht. 

Waarom niet 'Hetero's raus' op de jopper genaaid? Zou een scenemannetje een Turk lastig hebben gevallen, dan kan deze maar beter eieren voor het geld kiezen en vertrekken. Anders wordt het als een scenelid een vrouw lastig heeft gevallen. Dat wordt snel weer vergeten. Het gaat mij er vooral om dat er VERSCHIL gemaakt wordt, niet welke 'behandeling' de beste is. Het is niet toevallig dat het volgende rijtje in een bepaalde volgorde staat: fascisme, racisme en seksisme. Het is maar wat er belangrijk gevonden wordt. Hier begint mijn wantrouwen te groeien. 

Het is veel gemakkelijker op de oude voet door te gaan dan ergens mee op te houden en op zoek te gaan naar andere aktiviteiten. Zaken worden vaak in stand gehouden, zonder dat er enig leven in zit of een bestaansrecht bewijst. Er bestaan organisaties die zogenaamde huiskamerprojekten opzetten. De aktiescene in Arnhem kent ze al lang. Huiskamers als Katshuis, Bazoeka of Infokafee worden koste wat het kost in stand gehouden. Daar kunnen mensen hun hobby bedrijven: kroegje draaien. Het houd je in elk geval van de straat. 

De politieke betekenis is nul komma nul en de uitstraling zo giganties incrowd dat je je toch sterk kan afvragen wat het nut van deze huiskamers is. Zonde van de energie. Bovendien klaagt elke huiskamer over de geringer wordende bemensing. Belangrijk voor elke verandering is de ruimte die je er voor inruimt. Oude denkkaders, maar ook oude huiskamers dienen omver geworpen te worden. 

Het ligt inderdaad aan mij, maar de uitstraling van de Arnhemse aktiescene is voor mij leeg. De krisis van Links uit zich in deze stad in een totale leegte. De tijd is voor mij voorbij dat ik mijn energie en kracht haal uit politieke items. Vooreerst haal ik de energie uit een vertrouwen en een voelbare betrokkenheid. Ik kan geen kracht putten uit een leegte. 

De rel bij en in de Goudvishal waar scenelieden uit Groningen hun eigen huiskamer opeisten (zie de pagina's in NN, Lekker Fris en de Grachtenkrant) en een benefietkoncert aan gort sloegen, geeft mij zo haarfijn aan, dat er oppervlakkig gezien, naar de buitenkant kijkend, genoeg mensen zijn die radikaal-links genoemd kunnen worden. Maar ja. Het is één van die oude denkpatronen die echt niet meer betrouwbaar zijn. 

Het oordeel 

Wat het meest telt binnen een aktiescene is de buitenkant. Voor infiltranten is het dan erg gemakkelijk werken. Je neemt die buitenkant over en je bent er al. Dat zegt meer over de scene dan over de verrader. Een aktiescene tast niet af wie iemand is, maar wat iemand doet. Op de eerste plaats willen we iemands politieke kleur te pakken hebben, welke akties bekoord worden of van welke muziek iemand houdt. Pas op de laatste plaats wordt er gekeken wie die iemand nou eigenlijk is. Niet alleen wordt de grote boze buitenwereld zo ingekaderd, binnen de scene geldt dat hetzelfde. 

Op die manier kan ook iedereen bij zo'n aktiewereld terecht. De goorste klootzakken, de meest gefrustreerde mannetjesputters, de grootste alkoholisten of anderszins verslaafden etcetera. Je moet het wel heel erg bont maken wil je de deur gewezen worden. Deze schijnwereld houdt zichzelf in stand. Een huiskamerprojekt dus. Maar dan wel een projekt waar mensen niet de hulp geboden kan worden als dat nodig is, maar een sfeertje. En juist dat sfeertje vertrouw ik niet. 

Het wordt me teveel voorspelbaar hoe het er in een scene aan toe gaat. De verrassing is er af en de leegte blijft over.Okay, er wordt gestreden voor een fundamenteel andere wereld. Een wereld echter waar kennelijk geen mensen meer wonen. Die houden het namelijk niet erg lang uit in zo'n scenesfeertje. 

'Is er nog hoop voor Links?' vroeg Clemens zich af. Als de oogkleppen afgaan: misschien. Als de denkkaders omver gaan: wellicht. Als Links nou eens gewoon met mensen weet om te gaan: waarschijnlijk. Anders blijft het maar een spiraal beweging. Want dan hebben we het over vijf jaar weer over 'de krisis van Links'. 

Rop Verheijen 

(eerder gepubliceerd in Lekker Fris nr. 24, nov.'91)