UIT: NN #99/100 van 19 december 1991  

Een verloren dag voor de milieustrijd 

Milieubijeenkomst Wageningen 

"Er kwam nog wel wat geïsoleerd gesputter uit de zaal. Zo werd er gevraagd wat de heren inleiders vonden van ideeën als het stelselmatig blokkeren van een aantal belangrijke verkeersknooppunten, het onmogelijk maken van de bouw van nieuwe wegen en het in algemene zin in de soep laten lopen van het autoverkeer. Daar hadden ze 'in principe geen bezwaar tegen' maar het sloot toch ook niet helemaal aan bij hun ideeën over een effectieve strategie." Een verslag van een teleurstellend verlopen milieubijeenkomst, waar gematigd en radicaal elkaar weer eens niet vonden. 

Op zaterdag 30 november togen zo'n 50 mensen uit het kader van de vaderlandse natuur- en milieubeweging naar Wageningen om te praten over verdergaande samenwerking in actie. Het initiatief lag bij de Nationale Milieu Actie (NMA), een paar jaren geleden opgericht uit onvrede met de koers en daadkracht van die milieubeweging. Deze dag had een provocerende gedachte als lokker: Het gaat ontzettend goed met de milieubeweging maar het blijft verrekte slecht gaan met het milieu. De NMA vroeg zich af of het niet eens tijd werd voor een gezamenlijke krachtsinspanning op een paar terreinen. 

Maar bovendien vroeg ze zich af of die krachtsinspanning er dan niet anders uit zou moeten zien dan wat de milieubeweging in de afgelopen jaren gedaan heeft. Aan de hand van twee milieuproblemen die in Nederland uit de klauwen lopen, automobiliteit en mest/landbouw, hebben mensen van verschillende organisaties hierover van gedachten gewisseld. In opzet was het een aardige dag; de inleiders spraken op persoonlijke titel en hoefden zich dus niet gehinderd te voelen door het officiële standpunt van hun organisatie. Hen was ook verboden reclame te maken voor de eigen organisatie. Helaas kwam het allemaal niet zo uit de verf. 

In een algemene inleiding van Klarisse Nienhuys, voorzitster van de NMA, zat weinig nieuws. Ze ging niet in op wat de inzet van de dag was, wat toch eigenlijk verwacht mocht worden, maar kwam met een wat flauwe en vooral overbekende indeling van de milieubeweging. Aan de hand van sociologiese begrippen die gehanteerd worden voor het in hapklare brokken indelen van alle nieuwe sociale bewegingen, in alternatieven, radicalen en reformisten, kwam ze uiteindelijk niet verder dan de constatering dat alle drie de stromingen broodnodig waren en meer moesten samenwerken.  

Heel vaag gaf ze aan dat de NMA vind dat die radicale stroming wat meer kracht zou moeten ontwikkelen. Al was het maar om de grote, gerenommeerde organisaties wat meer te kietelen en ervoor te zorgen dat een bepaalde, zelfgenoegzame houding in milieuland doorbroken wordt. Deze vage aanwijzing bleek niet provocatief genoeg. 

Geen ontsporing 

Theo Wams (Vereniging Milieudefensie) mocht de spits afbijten over het item verkeer. Misschien had de zaal, inclusief ikzelf, eerder moeten ingrijpen want al vrij snel werd duidelijk dat ook hier niets nieuws onder de zon werd gemeld. Na een driekwart van de spreektijd opgemaakt te hebben aan een uiteenzetting over het probleem (elk jaar weer stijgende groei van de automobiliteit, ondanks alle voorzichtige maatregelen die al genomen zijn en vooral ondanks alle inspanningen van de milieuorganisaties) wat voor een dergelijk publiek echt niet nodig was geweest, volgde een kort overzicht van de verschillende activiteiten van de milieuorganisaties in afgelopen jaren. Er gebeurt heel wat en er wordt al vrij intensief samengewerkt, al kan dat op bepaalde punten altijd beter.  

Tot zover allemaal goed en aardig. Maar nu kwam het; in een verbijsterend slot kwam Theo tot de conclusie dat de strategie van de diverse organisaties eigenlijk niet drasties veranderd hoeft te worden! Misschien wel zo verbijsterend dat niemand uit de zaal opsprong (er waren namelijk wel degelijk mensen die Klarisse ongetwijfeld meteen zouden hebben ingedeeld bij de radicalen). 

Enerzijds konstateer je dat het probleem volledig uit de klauwen loopt, dat het aantal auto's en de hoeveelheid verreden kilometers elk jaar weer meer stijgt dan verwacht en dat de milieubeweging daar dus geen grip op krijgt. Dan kun je toch niet volstaan met de mededeling dat samenwerking misschien hier en daar wat beter kan, dat er misschien wat meer middelen ingezet dienen te worden voor dezelfde soort activiteiten maar dat er niets wezenlijks hoeft te veranderen in de strategie? Niemand verwachtte die dag kant en klare concepten voor de komende vijf jaar of uitputtende strategiese blauwdrukken om de auto nou eens eindelijk uit ons straatbeeld te verdringen, maar dit was toch wel het andere uiterste. 

Maar goed, zoals gezegd kwam de zaal niet in opstand en was er voor de co-referenten (zij die de inleider moeten atakkeren, iemand van Natuur & Milieu en iemand van de 'verontrusten binnen de ANWB') dus alle gelegenheid om op dezelfde vlakke manier gezapig verder te broddelen. Er kwam nog wel wat geïsoleerd gesputter uit de zaal. Zo werd er gevraagd wat de heren inleiders vonden van ideeën als het stelselmatig blokkeren van een aantal belangrijke verkeersknooppunten, het onmogelijk maken van de bouw van nieuwe wegen en het in algemene zin in de soep laten lopen van het autoverkeer. Daar hadden ze 'in principe geen bezwaar tegen', maar het sloot toch ook niet helemaal aan bij hun ideeën over een effectieve strategie. 

Superwedstrijd 

Als je kijkt naar de activiteiten van de verschillende organisaties (met name Vereniging Milieudefensie, stichting Natuur & Milieu, regionale Milieufederaties) tegen de almaar groeiende automobiliteit, kun je constateren dat deze zich vooral richten op bewustmaking van de consument (de -potentiële- autobezitter).  

Met de campagne 'Halveer het autoverkeer' haalt Milieudefensie individuele autorijder*s over om bewust te letten op het aantal verreden kilometers. Door allerlei alternatieven aan te dragen worden deze mensen overgehaald de auto wat vaker te laten staan en zo tot een halvering te komen. Het is in feite een soort superwedstrijd: landelijk worden het aantal bespaarde kilometers geregistreerd en regelmatig gepubliceerd. 

Deelnemers krijgen een oorkonde en een deelnemer*sboekje en bekende Nederlanders roepen via advertenties op om mee te doen. De resultaten worden natuurlijk wel gebruikt om de politiek onder druk te zetten: kijk, er zijn veel mensen die bereid zijn de auto wat vaker te laten staan. Zorgen jullie er nou voor dat alle (fiscale, infrastructurele, prijsmatige) voordelen voor de auto omgezet worden in duidelijke verbeteringen van het openbaar vervoer en een terugdringing van het autoverkeer.  

Maar goed, zolang er hoogstens enige duizenden mensen meedoen, mensen die bovendien niet gewoon hun auto aan de kant zetten of hem het Ministerie van Verkeer en Waterstaat binnenrijden maar zo gauw "het niet anders kan" toch weer in diezelfde auto stappen en om de vijf jaar een nieuwe kopen, zolang wordt de politiek er niet warm of koud van. 

Overigens zijn er natuurlijk wel meer acties en activiteiten, ook die wat meer hout snijden. De actie Binnenstad Autovrij! van Milieudefensie in de komende vijf maanden en bijvoorbeeld de manifestatie 'Schep nieuwe wegen weg' op de Rijksweg 19 bij Schiedam drie jaar geleden. Waar het om gaat is dat die initiatieven altijd van korte duur en versnipperd zijn en niet de volle steun van alle organisaties krijgen waardoor ze kwantitatief en kwalitatief soms minder ogen. 

Het grootste deel van de energie blijft gaan naar formele reacties op weer meer nota's, pogingen om de individuele consument over te halen alsjeblieft wat minder vaak de auto te pakken en allerlei statements over de noodzaak tot verbetering van het openbaar vervoer. 

Fundamentele keuzes 

En dus kwam ik tot de conclusie dat de NMA zich met deze dag op de verkeerde doelgroep had gericht. Veranderingen in de manier van aanpak door de milieubeweging zullen niet vanuit het kader geïnitieerd worden. 

Grofweg kun je zeggen dat de milieubeweging het komende jaar voor een tweetal fundamentele keuzes staat: 

• Blijven we doorgaan met het op de agenda krijgen (signaleren) van steeds meer en dringender milieuproblemen die anders vergeten dreigen te worden? Of gaan we scoren, oogsten op al die gebieden waar al jarenlang strijd op gevoerd wordt -automobiliteit, energiebesparing, afval/verspilling, schadelijke producten, CFK's, chloorchemie- en waarvan je kunt zeggen dat het bewustzijn dat het anders moet er reeds is en nu omgezet dient te worden in daden (het staat al op ieders agenda)

• Een andere keuze heeft te maken met de strategie, methoden en middelen die de milieubeweging hanteert en inzet. Op welke actoren richt je je (bedrijfsleven, overheid, belangenorganisaties als de ANWB, de Boerenlobby, Kamers van Koophandel)? Blijven we alternatieven aandragen die er zo goed uit zien en onderbouwd zijn dat ze "zo over te nemen en uit te voeren zijn". Blijven we praten in en met alle adviesorganen van de overheid, het bedrijfsleven over convenanten. Blijven we ons richten op een mengeling van beperkte druk en bereidheid tot het gesprek op lokaal nivo. Blijven we ons richten op de good guys binnen elke groep van actoren (dat ene goede bedrijf dat geen CFK's meer gebruikt, die ene gemeente die een energiebesparingsbeleid ontwikkelt, dat ene ministerie dat wel wil). Of laten we dat over aan anderen en vooral 'de markt' en gaan we onze energie inzetten om vooral de bad guys aan te pakken en die daadwerkelijk en langdurig zodanig onder druk te zetten dat hun het milieuonvriendelijk werken onmogelijk wordt gemaakt. Blijven we kortom wachten op die overgrote meerderheid van de bevolking die overtuigd moet raken van de noodzaak tot ingrijpende veranderingen. Tot ze, gestuurd en begeleid, 'vanzelf' over gaan tot het anders inrichten van onze economie, niet gebaseerd op economiese groei maar op een selectieve krimp.

Basisbeweging activeren 

Ik denk dat het de kracht van een NMA kan zijn om zich niet langer te richten op het moeizaam meekrijgen van de top van de Nederlandse natuur- en milieubeweging maar zich integendeel te richten op de basis die er in potentie zeker is. Op dit moment hebben de gezamenlijke natuur- en milieuklups nauwelijks een basis.  

Ja, samen hebben ze een miljoen leden (als je het Wereld Natuur Fonds en Natuurmonumenten meetelt en Greenpeace niet) maar dat zijn voor 95 procent echt allen papieren leden die geld overmaken. Alleen een klup als Milieudefensie stelt in theorie een aantal kwaliteitscriteria aan de leden: geen mensen die hun schuldgevoel afkopen. Liefst actieve leden (?) mensen die tot meer bereid zijn dan het af en toe overmaken van geld. Alleen worden er nauwelijks pogingen ondernomen die leden ook daadwerkelijk te mobiliseren of actief te maken. 

Terwijl die mogelijkheid er op bescheiden schaal volgens mij wel is. Het moet mogelijk zijn om zonder al te hooggespannen verwachtingen een werkelijke basisbeweging rond milieu te activeren. Duizenden mensen in met name de grote steden zijn razend op de auto's, duizenden anderen worden razend van het steeds maar moeten merken dat er niets daadwerkelijk gebeurt tegen de vervuiling van lucht bodem en water, tegen de mest, tegen de afvalberg. 

Ik denk dat de NMA moet beginnen met het mobiliseren van die krachten, de (potentiële) activisten die zich niet aangetrokken voelen tot een van de reguliere milieubewegingen, Dan maar concurrentie, dan maar strijd tussen de softies en de radikalinski's, dan maar distantiëringen en gehakketak. Als die radicale, op mobilisatie en directe acties gerichte milieubeweging sterk wordt en resultaten gaat boeken worden de grote broertjes en zusjes vanzelf gedwongen na te gaan denken over hun rol en strategie. Nu komen ze er te makkelijk van af!!  

Peer de Rijk