UIT: NN #97 van 14 november 1991  

Inzage-processen tegen inlichtingendiensten 

De Vereniging Voorkom Vernietiging op vier poten 

November 1990 vertelde Docters Van Leeuwen, hoofd van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), in KRO-Brandpunt in een bijzinnetje dat uiterlijk mei 1991 zo'n tweederde van enige honderdduizenden personendossiers van zijn dienst vernietigd zouden worden. Als redenen kwamen later het einde van de Koude Oorlog, nieuwe privacyregels en voorschriften samenhangend met de Archiefwet. 

We zijn nu een jaar verder. Officieel is er nog niets vernietigd. Minister Dales heeft inmiddels bepaald dat er voor eind 1993 zelfs helemaal niets vernietigd zal worden. Deze wijziging is niet veroorzaakt doordat de Tweede Kamer te hoop liep. Zij hebben het debat over de vernietiging voor onbepaalde tijd uitgesteld. In werkelijkheid is minstens het abonnee bestand van De Waarheid vernietigd. Niks aan de hand zegt de BVD want dit was geen dossier, maar een registratie! 

Nee, de wijziging is bedoeld om 'opponenten de mogelijkheid te bieden om rechtsmiddelen toe te passen'. Met andere woorden de juridische afdeling van Binnenlandse Zaken is zich een hoedje geschrokken van mogelijke konsekwenties en wil tijd om te studeren, wat ze mooi verpakken in een handreiking naar o.a. de bespioneerden. Die opponenten dat zijn geregistreerden en vooral de in januari 1991 opgerichte Vereniging Voorkom Vernietiging; met daarnaast ook allerlei bezwaren en lobby's vanuit wetenschappelijke, politieke, ambtelijke en juridische kringen. 

Tijd voor een overzicht, voor perspectieven. Tijd ook voor een nieuws: Niet alleen de BVD gaat haar archieven voor een (groot) deel vernietigen, ook de Militaire Inlichtingen Dienst (MID) en de Plaatselijke Inlichtingendiensten (168 PID's) gaan opruimen. Naast de BVD worden ook de MID en de PID's via machtigingen van leden en procedures aangepakt. Gealarmeerd door al die vernietigingsplannen is de Vereniging gaan inventariseren welke diensten er allemaal nog meer zijn. We komen voorlopig tot een vijf tiental, die ook allen via verzoeken en procedures benaderd worden. Begonnen met de BVD staat de Vereniging nu dus op vier poten. 

De Vereniging Voorkom Vernietiging 

Vanuit een drietal overwegingen is de Vereniging opgericht. Allereerst de idee van het inzagerecht voor geregistreerden in dossiers die afgedankt worden. Verder de overweging dat het hier om uniek historisch materiaal gaat en dus het bewaren van een representatief deel geboden is. Tot slot werd het bundelen van geregistreerden in een vereniging gezien als een middel om niet met een individueel, maar met een maatschappelijk belang tegenover Minister en rechter te staan. 

Januari 1991 is voor de oprichting gekozen omdat de Tweede Kamer in februari over de vernietiging zou gaan debatteren. Door vlak daarvoor de Vereniging op te richten hoopten we druk uit te oefenen cq. een hoorzitting af te dwingen, en via de daarmee samenhangende publiciteit leden te werven. 

De schrik van de oprichting was echter zo groot dat Binnenlandse Zaken het debat voortdurend uitstelde. Na forse kritiek uit historische kringen (o.a. de Raad voor Cultuurbeheer); van ambtenaren (van de juridische afdeling van BiZa en van het Algemeen Rijksarchief) en na een vernietigende notitie van de Vereniging volgde in april een brief van Dales waarin ze de operatie uitstelt tot eind 1993. 

Er is daarmee een adempauze bereikt waarin procedures tegen Binnenlandse Zaken rustig voorbereid kunnen worden zonder van kort geding naar kort geding te rennen. Door die brief van Dales is de zaak helaas wel politiek dood gemaakt, omdat er tot eind 1993 toch niets onomkeerbaars gebeurd. 

De Vereniging heeft inmiddels als statutaire doelstelling het behartigen van de belangen van leden, personen en organisaties, die vermoeden op enigerlei wijze objekt te zijn of te zijn geweest van inlichtingen- en veiligheidsdiensten (I & V diensten), dit alles in de ruimste zin. 

Er zijn meer dan 300 leden waaronder een zestigtal organisaties. Onder de leden bevinden zich onder meer geregistreerden, (oud)kamerleden, wetenschappers, oud-medewerkers van inlichtingendiensten, mensen met een beroepsverbod, politieke - partijen, bouw- & houtbond FNV, Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie, VPRO en diverse christelijke-, derde wereld- en vredesgroeperingen waaronder bijvoorbeeld XminY en het IKV. De twee al bij de oprichting genoemde doelen zijn tot eisen uitgewerkt en zien er nu als volgt uit.  

Op de eerste plaats eist de Vereniging voor haar leden dat voor de inlichtingendiensten de rechten en plichten vastgelegd in de Wet Persoonsregistraties onverkort gelden. Dit doel geldt ten aanzien van dossiers bij de dienst in het algemeen en ten aanzien van dossiers die voor vernietiging voorgedragen gaan worden in het bijzonder. Het gaat hierbij vooral om de zg. mededelingsplicht, dat is de plicht voor een registratiehouder (de diensten) om de geregistreerden mede te delen dat deze in de bestanden voorkomen. En om de zg. zelfbeschikkingsrechten. Dat zijn inzagerecht, kopierecht, correctierecht, aanvullingsrecht en vernietigingsrecht.  

Verder wordt ook nog in een aantal gevallen schadevergoeding gevorderd. Dossiers afstoten betekent dat ze niet meer nodig zijn voor de veiligheid van de staat en dat betekent dat er geen grond is om inzage te weigeren. Mensen en organisaties moeten het recht krijgen om via inzage vast te stellen hoe in hun privacy ingegrepen is. 

Als tweede eis is het bewaren van een representatief deel van de inlichtingen-archieven als historisch erfgoed geformuleerd. Het gaat hier om de modernste geschiedschrijving: communistenvervolging, beroepsverboden, beïnvloeding sociale: bewegingen, enz. Dit tweede doel moet het zelfbeschikkingsrecht respecteren, zodat met name de mogelijkheid tot vernietiging op verzoek van de geregistreerde open blijft. 

BVD - Procedures 

Vanaf juni is de Vereniging onder leden machtigingen aan het verzamelen. Machtigingen waarin iedereen in detail kan aangegeven wat bepleit moet gaan worden. Op 20 augustus is een eerste ploeg van 180 leden geformeerd die een eerste verzoek aan Minister Dales stuurden. (In januari 1992 zal een tweede ploeg met naar het zich nu laat aan zien weer meer dan 100 leden starten). 

Het zeer uitgebreide verzoek bevatte bovenstaande eisen, meer dan honderd daarmee samenhangende deelverzoekjes en dat alles per lid gedifferentieerd; totaal meer dan 1 kilo. Op de dag van de deadline antwoordde de minister in vijf pagina's, maar het had ook in een woord gekund: NEE. Een niet geheel onverwacht antwoord, maar nodig voor het opstarten van de juridische procedures. 

Het antwoord wordt door ons als vrij bot en ongenuanceerd getypeerd. Op vele punten wordt niet ingegaan. Zo geeft de minister in de inleiding al aan voor de beantwoording over beleidsruimte te beschikken, maar dat ze geen aanleiding ziet daar gebruik van te maken. Verder noemt ze dat vele van onze vragen inderdaad, in overeenstemming met de Wet Openbaarheid van Bestuur beantwoord dienen te worden, maar doet ze dat niet (ze laat het botweg op procederen aankomen). Het enige substantiële in haar antwoord is de impliciete bevestiging dat de BVD over eigen papiervernietigers beschikt (sic!). 

Op 29 oktober zijn de eerste van onze procedures tegen dit antwoord gestart. Het gaat om een zestal namens de Vereniging zelf. Namens de leden van deze eerste ploeg zullen er medio december nog ruim 500 volgen. De procedures die nu gestart zijn: 

• AROB-Bodemprocedure voor mededelingsplicht voor BVD en zelfbeschikkingsrecht voor geregistreerden aangevuld met allerlei technische deelverzoeken.
• Civiel Kort Geding, dient 15 nov 91, voor schorsing van vernietiging.

En verder vier verzoeken voor gesprekken met, mogelijk later resulterend in nieuwe procedures:

• Tweede Kamer commissie voor inlichtingen- & veiligheidsdiensten
• Tweede Kamer commissie voor verzoekschriften
• Registratiekamer (orgaan van de Wet Persoonsregistraties)
• Rijkscommissie voor de Archieven, onderdeel van de Raad voor Cultuurbeheer

De ruim 500 processen die medio december, namens alle 180 leden -van de eerste ploeg apart, starten zullen voornamelijk de genoemde AROB-bodemprocedure en verder nog een civiele bodemprocedure wegens onrechtmatige daad omvatten. Aangevuld met procedures voor het bewaren van een representatief deel als historisch erfgoed en procedures voor specifieke groepen, bijvoorbeeld 65 + sers/sters. Deze laatsten hebben namelijk een spoedeisend belang gezien de te verwachten duur van de procedures (5-10 jaar minimaal). 

Bovenstaande procedures, totaal een kleine 600, horen bij de eerste ploeg. Zoals eerder aangekondigd versturen we in januari 1992 namens de tweede ploeg een verzoek naar minister Dales, in maart 1992 waarschijnlijk gevolgd door opnieuw honderden procedures (die dan waarschijnlijk in de eerste ploeg gevoegd worden). Voor eind 1992 denken we aan een derde ploeg. 

MID & PID - Procedures 

Onlangs werd bekend dat ook de MID en de PID's hun archieven gaan opschonen. De Vereniging heeft besloten om per 29 oktober te beginnen met het verzamelen van machtigingen voor procedures tegen de MID en de PID's. Het gaat hier om een aktie volkomen analoog aan die betreffende de BVD. De planning is om in januari 1992 het eerste verzoek te versturen en in maart 1992 te gaan procederen. 

De aanpak voor de PID wijkt op een aantal punten af. Om te beginnen zijn er 168 PID's: 148 PID's bij de gemeenten met gemeentepolitie en 20 PID's (Districts Inlichtingendiensten) bij de 20 Rijkspolitiedistrikten. Iedereen kan natuurlijk bij meerdere PID's geregistreerd staan. Op de machtigingen kunnen leden dus aangeven voor welke PID's die moet gelden. 

Maar er is nóg een belangrijk verschil. De Vereniging start de inzage-aktiviteiten naar de PID, net als bij BVD en MID, met verzoeken, maar het in beroep gaan gaat per lid, groepje leden of per PID gebeuren. Hier is voor gekozen omdat het ons ondoenlijk EN onwenselijk leek om die lokale PID-jes landelijk aan te pakken, Het gaat om lokale situaties en die kunnen ook beter plaatselijk aangepakt worden, met een plaatselijk advokatenkantoor. Wel zal het zo zijn dat de Vereniging standaard-bouwstenen voor beroepen zal aandragen en dat de plaatselijke advokaten op de advokaten van de Vereniging kunnen terug vallen. 

Tot slot willen we met name ten aanzien van de PID ook nog stimuleren dat er inzage-achtige aktiviteiten ook geheel los van de Vereniging komen. 

Perspektieven 

Soms lijkt het onbegonnen werk om voor wat betreft inlichtingendiensten voor mensenrechten inklusief recht op persoonlijke levenssfeer op te komen. Nu, samenhangend met die vernietigingen, en gelet op het tijdsgewricht waarin we verkeren, zijn er een aantal elkaar versterkende lichtpuntjes. 

Allereerst het vernietigen zelf. Door de dossiers af te stoten geeft een dienst aan ze niet meer nodig te hebben. De veiligheid van de staat, altijd een grond om inzage te weigeren, geldt dus niet meer. Maar er is meer. Door af te stoten veranderen de dossiers van eigenaar en belangrijker nog, ze komen onder andere wetgeving te vallen. Bij de BVD geldt de Wet op de Inlichtingen- & Veiligheidsdiensten. Na afstoting (en voor vernietiging!) vallen ze onder het Algemeen Rijksarchief en daarmee onder de Archiefwet, Wet Openbaarheid van Bestuur en de Wet Persoonsregistraties. Allemaal wetten die in verschillende gradaties inzagerechten erkennen. 

In rechtspraak en wetgeving rukt het inzagerecht traag maar gestaag op. Zo is er bijvoorbeeld al een medisch inzagerecht en de Wet Persoonsregistraties. Een wet waar veel op af te dingen is, maar toch. Ter illustratie enige BVD-glasnost: De PSP heeft inzage in beleidsstukken bij de BVD gekregen! 

Dat de mogelijkheid bestaat dat er binnen afzienbare tijd een inzageregeling zal komen voor, bijvoorbeeld oudere, inlichtingendossiers, kan voor de rechter nu een reden zijn om vernietiging integraal op te schorten. In Canada is dit al gebeurt. Daar vonniste een rechter: geen inzage, maar in het licht van binnen afzienbare termijn te verwachten inzageregelingen ook geen vernietiging. In de deelstaat Berlijn en in Zwitserland beginnen inzagekonstrukties ten aanzien van, oudere, inlichtingendossiers te ontstaan.   

Roger Vleugels
Voorzitter Vereniging Voorkom Vernietiging