Naar archief

UIT: NN #95 van 17 oktober 1991   

Een kleinere atoommacht? 

Wat zit er achter de plotselinge Amerikaanse atoomontwapeningsdrang? De Financial Times van 8 oktober 1991 formuleerde het als volgt: "De Sovjet-Unie is potentieel het meest gevaarlijke type supermacht: in de neergang, misschien uit elkaar aan het vallen, in het bezit van kernwapens die de wereld kunnen vernietigen, een groot aantal voor het milieu bedenkelijke atoomcentrales en grote aantallen - geschat wordt tussen de 10 en 25 miljoen - potentiële emigranten." In deze ene zin vatte journalist Peter Norman alle overwegingen samen die de direkte aanleiding waren voor de door President Bush op 27 september aangekondigde maatregelen. Wat is de bedoeling daarvan? 

Zoals bekend gaat het om het afbreken van een gedeelte van de strategische raketstrijdkrachten van beide kanten en het verlagen van de algemene nukleaire paraatheid van de rest. Daaronder vallen onder andere de taktische kernwapens ter zee (bommen, nukleaire torpedo's, Tomahawk kruisvluchtwapens) en een deel van de strategische (interkontinentale raketten en B-52 bommenwerpers). Een deel van de kernkoppen wordt vernietigd, een ander deel verplaatst en opgeslagen. De vermindering van de paraatheid is op zich een stap vooruit. Het risiko van een onbedoelde nukleaire oorlog wordt verminderd. Maar het lijkt niet onverstandig om een paar kritische kanttekeningen te maken. 

Om hoeveel kernwapens gaat het bijvoorbeeld? Volgens onafhankelijke deskundigen helaas om slechts 5 procent van het bestaande Amerikaanse strategische arsenaal (International Herald Tribune 30/09/1991). Bovendien kan in een krisissituatie de paraatheid van de strategische wapens binnen korte tijd weer worden hersteld.  

Ook bij het terughalen van taktische kernwapens en kruisraketten op zee is enig commentaar gewenst. Omdat het om eenzijdige maatregelen gaat, is er geen enkele vorm van kontrole. Bij kernwapens op schepen kun je zoals bekend aan de buitenkant niet zien of ze aan boord zijn. Het is erg gemakkelijk om in een haven of op zee de wapens weer ongemerkt aan boord te brengen. 

Nog een punt. De kernkoppen van de terug te halen artilleriegranaten en Lance-raketten zullen worden gedemonteerd. Het radioaktieve materiaal wordt in mootjes gehakt en opgeslagen maar kan ook later worden 'hergebruikt'. Dit gebeurde al met de eerder afgevoerde Pershing 11 raket. Demontage en vernietiging nemen anderhalf tot drie jaar in beslag. 

Een week na het met veel publiciteit omlijnde voorstel van Bush kwam President Gorbatsjov met een tegenvoorstel dat nog een paar stappen verder ging: behalve een verdergaande reduktie in strategische kernwapens, wilde hij ook de overblijvende taktische kernbommen' (waarmee jachtbommmenwerpers zoals de Nederlandse F-16 zijn bewapend), terugtrekken. 

Bovendien kondigde hij een één jaar durende stop op atoomproeven af. Dit laatste was in ieder geval een verbetering op het Bush plan, dat voorziet in de voortzetting van de atoomproeven. Er waren zoveel overeenkomsten tussen de twee voorstellen dat sommige wantrouwige journalisten suggereerden dat er wellicht sprake was van een door de twee regeringsleiders afgesproken een-tweetje. Anderen beweerden dat Moskou juist verrast was door de voorstellen en snel met een eigen plan kwam om het Amerikaanse te overtroeven. 

Achtergrond 

Het plan van de Amerikanen heeft echter, zoals de Financial Times naar voren bracht, bedoelingen die verder gaan dan een rondje ontwapenen. De militaire kant ervan behelsd het vaststellen van de Amerikaanse status van nukleaire alleenheerser. De ontwapening zit namelijk zo in elkaar dat een belangrijk deel van de Russiese slagkracht (meerkoppige raketten op land) moet verdwijnen terwijl het grootste deel van de raketten aan boord van de Amerikaanse strategische onderzeebootvloot blijft. De Russiese strategische onderzeebootvloot is beslist zwakker dan die van de Amerikanen. Bij de Amerikaanse onderzeeboten zouden slechts de Tomahawks moeten worden verwijderd, dat wil zegen, op land opgeslagen klaar voor eventueel toekomstig gebruik. 

Hierbij komt nog een 'handige' bijkomstigheid:de vanaf zee gelanceerde kruisvluchtwapens met een konventionele kop blijven in dienst, en aangezien dit een eenzijdige stap is, hoeft er niet over deze precisiewapens te worden onderhandeld. 

Een mini-Star Wars 

Ook het ruimteschild ('star wars') gedeelte van dit plan versterkt de Amerikaanse positie. Het gaat niet langer om het oorspronkelijke 'Star Wars' programma van Reagan, maar over een goedkopere versie daarvan, een aantal op land te plaatsen stellingen met sterk verbeterde Patriots. Dit heet Global Protection Against Limited Strikes (GPALS). 

In de nieuwe situatie behouden de Amerikanen de mogelijkheid om met hun overblijvende raketten door een beperkte verdediging heen te breken. Een beperkt scherm zou daarentegen een verzwakte Russische raketvloot kunnen afweren. Dat is althans de theorie van de Star Wars adepten. Zelfs al klopt dit niet, dan nog heeft een beperkt Russisch-Amerikaanse (-Europees?) schild nut tegen een andere 'vijand'. Het kan effektief zijn tegen de kleine aantallen ballistische raketten met kernkoppen die door een beperkte verdediging heen te breken. Een beperkt scherm zou daarentegen een verzwakte Russische raketvloot kunnen afweren. Dat is althans de theorie van de Star Wars adepten. 

Zelfs al klopt dit niet, dan nog heeft een beperkt Russisch-Amerikaanse (-Europees?) schild nut tegen een andere 'vijand'. Het kan effektief zijn tegen de kleine aantallen ballistische raketten met kernkoppen die door een derde wereld land in stelling kunnen worden gebracht. Volgens Bush zijn er nu al 15 landen die over ballistische raketten beschikken en zullen het er binnen tien jaar 20 zijn. Een eventueel te behouden taktisch kruisvluchtwapen (zoals de TASM, waarvan er 500 in Europa moeten worden gestationeerd), zou ook vooral 'nuttig' zijn voor beperkte 'strafexpedities' tegen de derde wereld. 

Een belangrijk element van het Bush-plan is de kwestie van de beveiliging van kernwapens in vredestijd, en dat raakt nu juist de bijzondere kwestie van de interne politieke situatie van de uit elkaar vallende Sovjet-Unie. 

Politici in minstens twee republieken, de Oekraïne en Kazakhstan, hebben gezegd dat ze bij nader inzien toch nog even willen wachten met het afschaffen van de kernwapens, in tegenstelling tot eerdere beloftes. Zoals bekend zijn er duizenden strategische kernwapens verspreid over het territorium van Rusland, Kazakstan en de Oekraïne. Daarnaast bevinden zich ook nog duizenden taktische kernwapens op het grondgebied van meerdere republieken. 

Het zijn déze wapens, en de falende kontrole van Moskou erover, die een enorme impuls hebben gegeven aan de ontwapeningsplannen. Boven alles wil Bush dat alle kernwapens onder gecentraliseerde kontrole blijven. Daarom biedt hij dan ook samenwerking op dit terrein aan de Sovjet-Unie. 

De TASM: een komende kerntaak? 

Rond de TASM (een nukleaire vliegtuigraket die vanaf een afstand van honderden kilometers kan worden gelanceerd) is grote verwarring ontstaan. In sommige kranten was te lezen dat het NAVO-plan om deze raketten op te stellen helemaal was opgegeven. In feite heeft Bush alleen de regeringssteun voor een projekt van Boeing, dat ten doel had in deze NAVO-behoefte te voorzien, beëindigd. Dit projekt heette SRAM-T en had al een tijd lang te kampen met vertraging en technische problemen.  

Het weekblad Der Spiegel haalde vorige week ontwapeningsexperts van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Bonn aan, die verwachten dat de Amerikaanse wapenindustrie door zou gaan met andere TASM-projekten om deze als 'opties' aan het Pentagon aan te bieden. Verder is het mogelijk dat de ontwikkeling van een nieuwe vliegtuigraket wordt gefinancierd via de geheime, 'zwarte' uitgaven van het Pentagon. Bij de Amerikaanse luchtmacht bedragen deze nu al een derde van de totale begroting voor onderzoek, ontwikkeling en aanschaf van wapens. Onder meer is hiermee het 'onzichtbare' vliegtuig F-117A betaald (Mediatus 3-4/91, p.13). 

Tenslotte hebben ook Frankrijk en Engeland een gezamenlijk projekt om een TASM te bouwen. Der Spiegel schreef twee maanden geleden al dat de Engelsen de Duitse vliegbasis Brüggen al als standplaats voor de Tornadovliegtuigen met de nieuwe raketten hadden aangewezen. Volgens The Economist van 5.10.1991 zal die ontwikkeling nu 'vrijwel zeker' doorgaan. Dit zou wel een stuk duurder uitkomen dan ze in Amerika te kopen. 

Vast staat dat de TASM, die dezelfde doelen als de Pershing-2 en kruisraketten moet gaan bestrijken, binnen de NAVO omstreden is. Met name Duitsland is tegen. Reden te meer om alert te zijn op geheime verdere ontwikkeling van dit wapen en ertegen te demonstreren. Op de NAVO-vergaderingen in Sicilië en in Rome, deze maand en in november, zullen besluiten vallen over het openhouden van de mogelijkheid om de TASM in te voeren. 

Het ziet er naar uit dat de NAVO verder in zal gaan op een kant van het Russische voorstel: het verwijderen in de komende twee jaar van (een deel van) de 1400 vliegtuig-kernbommen die in West-Europa liggen opgeslagen. Voor Nederland betekent dit misschien een proportionele verlaging van het aantal opgeslagen kernbommen, maar niet de afschaffing: dit heeft Ter Beek al met zoveel woorden bevestigd. Nederland moet zijn atoomtaak behouden, zei hij laatst in de Volkskrant. Dat betekent het behoud van de bommen op Volkel, en wellicht een TASM (misschien op een andere luchtmachtbasis) die tussen 1995 en het eind van de eeuw geplaatst wordt.  


AMOK (Utrecht) 14 oktober 1991 

Naar boven
Naar overzicht dit nummer
Naar Jaargang 1991