UIT: NN #92 van 5 september 1991  

De toestand in joegoslavië 

Nationalistische hysterie en dreigende totale oorlog 

De Joegoslavische sociologe Myra Oglobdjia volgt de ontwikkelingen in haar land de laatste weken vanuit Nederland. Zij verblijft hier momenteel voor een promotieonderzoek over xenofobie. Zij denkt dat een politieke oplossing van de problemen in Joegoslavië alleen mogelijk is als president Tudjman van Kroatië en Milosevic van Servië van het toneel verdwijnen. Maar de oppositie is nog een roepende in de woestijn, een oppositie die geen tijd heeft gehad om demokratische hervormingen af te dwingen en nu geconfronteerd wordt met nationalistische hysterie en de dreigende totale oorlog. Het onderstaande is een bewerking van een (nog) niet uitgezonden gesprek dat Jo van der Spek op 24 augustus met Myra Oglobdzjia had voor de IKON-radio. 

Maakt een politieke oplossing nog enige kans? 

Myra: "Voor zover ik het kan zien is er geen politieke uitweg. Onmogelijk is het niet, maar bij de politici die we op dit moment hebben ontbreekt de kennis en de wil om een eind te maken aan deze toestand. 

Hoe kwamen deze mensen aan de macht? 

"Ze zijn niet zozeer op grond van een politiek inhoudelijk programma aan de macht gekomen, maar veeleer op grond van een nationalistisch programma. Dat was de eenvoudigste manier waarop ze de mensen konden mobiliseren, maar vooral ook manipuleren. Daarbij had de communistische partij na de dood van Tito elke legitimiteit verloren. Hierdoor konden de nationalisten opkomen. 

Waarom laten mensen zich nu opnieuw zo makkelijk manipuleren? 

"Onder het bewind van communisten werden nationale verschillen teveel ontkend. Nu is dat weer opnieuw mogelijk. De mensen hebben het gevoel dat ze daarin hun vrijheid zullen vinden. Als er nu geen oorlogstoestand was, dan zouden de mensen zich snel genoeg realiseren dat nationale vrijheid en nationale verschillen niet zó belangrijk zijn voor het alledaagse leven als vele andere dingen dat zijn. Zoals ekonomische problemen bijvoorbeeld. Maar zolang er oorlog is krijgt men geen kans om dat in te zien. 

Wat is er voor nodig om de oorlog te stoppen, zodat mensen weer kunnen beseffen dat ze eigenlijk meer gemeenschappelijk hebben dan dat er nationale verschillen zijn? 

"Allereerst zouden op z'n minst twee van de leiders moeten verdwijnen. President Tudjman van Kroatië én Milosevic van Servië. Met hen, die langzamerhand de vaders van hun naties werden, zie ik geen mogelijkheid om tot een vreedzame oplossing te komen. Ik zou alleen niet weten hoe je die twee mannen weg krijgt". 

Er is een aarzelend opkomende vredesbeweging. Hoe ontwikkelt die zich op dit moment? 

"In deze vredesbeweging zitten mensen die al dissidenten waren in de tijd van Tito. Er zijn drie anti oorlogscentra in Zagreb, Belgrado en ljubljana. In Sarajevo is op dit moment een groep bijeen, die zich pre-parlement noemt, en een bundeling is van groenen, feministen, vredesbewegers uit alle delen van Joegoslavië. Niet dat deze vredesbeweging niet veel zou doen, maar op dit moment is het moeilijk om toegang tot de media te krijgen. En misschien is het ook wel zo dat de stem van de rede in deze tijden maar moeilijk gehoord wordt. 

Wat is hun programma? 

"Ze willen vrije verkiezingen op federaal niveau. Dat zou het federale parlement de legitimiteit geven die tot nu toe ontbreekt. Ze willen ook andere mensen betrekken in de discussies over oplossingen. Het is onvoldoende als de zes presidenten, die blijkbaar in een jaar niet in staat zijn de oplossing te vinden, zich met de Joegoslavische problemen bezig houden. Leden van de verschillende parlementen en ook anderen van groepen uit de samenleving moeten" deelnemen aan de discussies over het beleid in Joegoslavië. Er worden ook demonstraties georganiseerd, bijvoorbeeld om 12 uur in de grote steden. Een maand geleden is in Zagreb een vrij grote demonstratie gehouden. Er zijn ook voorstellen om tot Burgerlijke Ongehoorzaamheid te komen. Maar daarvoor is wel een hogere mate van bewustzijn onder de mensen nodig dan nu het geval is. 

Hoe groot is de aanhang voor deze initiatieven? 

"Dat is moeilijk te zeggen, want wanneer je met de mensen op straat praat, lijkt het alsof bijna iedereen tegen oorlog is. Wanneer je verder praat, blijken mensen toch sterke nationalistische gevoelens te hebben. Enerzijds willen ze de oorlog stoppen, maar anderzijds vinden ze dat zij, en hun natie, het gelijk bezitten. 

"Eén vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid is dat mensen zich onttrekken aan de strijd door te vluchten. Er wordt binnen Joegoslavië zelf gevlucht, maar men vlucht ook naar het buitenland. Voorlopig gebeurt dat meer vanuit Servië dan vanuit Kroatië. Allereerst wordt er gevlucht omdat mensen vinden dat deze oorlog niet hun oorlog is, en ze willen niet tegen de anderen vechten. Een andere reden om te vluchten is dat ze niet voor het leger gemobiliseerd willen worden.  

"In de gebieden waar de vijandelijkheden zich concentreren, in Oost-Slavonië in Ossietjek zijn het voornamelijk vrouwen en kinderen die gevlucht zijn. Het zal minder problematisch zijn de achtergeblevenen te mobiliseren. Voor hen voelt het als verraad als ze zouden weigeren. Maar in de grote steden weigeren de mensen eenvoudig om het leger in te gaan. Ze vinden dat het hun strijd niet is, en dat ze gedwongen worden mee te doen. Ze veranderen van stad of van land, omdat ze niet willen vechten. 

Wat zal de toekomst brengen? 

"In een maand of zo krijgen we enorme ekonomische problemen, en dan zullen de mensen hopelijk inzien dat dit konflikt nergens toe leidt. Men zal zich moeten realiseren dat dit soort van 19e eeuws romantisch nationalisme onzin is. Het lijkt op dit moment niet snel erger te worden, maar hoe langer het duurt hoe verder een oplossing uit zicht lijkt te verdwijnen. We hadden voorstellen tot hervormingen onder Markovitz, maar de republieken blokkeerden die en zeiden dat ze onmogelijk waren. Wat ook veel blokkeert is dat we 7 rechtssystemen naast elkaar hebben. Het federale, en de zes van de republieken. 

Welke invloed kan Europa hebben? 

"Het was vreemd en een beetje zielig om Van den Broek na uren praten een akkoord te horen aankondigen, terwijl een dag later alle standpunten weer gewijzigd waren. Want de Joegoslavische politici zijn wat dat betreft echte politici. Misschien zou de EG meer ekonomische druk moeten uitoefenen om te laten merken wat de konsekwenties van al deze konflikten zijn (wie wil nou aan zo'n stel halve garen hulp geven). Een Europese vredesmacht zou meteen door de Serviërs aangevallen worden en gezien worden als helpers van Kroatië (die om een vredesmacht gevraagd hebben).  

Jo van der Spek 

(Tijdens het interview kwam telefonisch het bericht door dat er bomaanslagen waren geweest op joodse begraafplaatsen in Zagreb. De Joegoslavische zaak lijkt dus nog meer komplikaties te bevatten. -M.)