Vrije Keyser Magazine (NN #91) van 22 augustus 1991     

Roomse kabouters   

Poolse vrouwen, abortus en de kerk  

Binnenkort komt er een anti-abortuswetsvoorstel in behandeling in het Poolse Parlement. De eerste poging om een anti-abortuswet in Polen door te voeren werd uitgesteld vanwege politieke tegenstand. Volgens een Poolse vrouw zijn de enige mensen in Polen die over abortus beslissen mannen met nette pakken (politici) en mannen in soutanes (priesters in soepjurken). Hoe is de positie van Poolse vrouwen en is er een vrouwenbeweging?  

Omdat jarenlang de enige oppositie in Polen de steun van de katholieke kerk kreeg, is hun macht erg groot. Na de oorlog was dit instituut het enige alternatief voor het communisme. Het werd een toevluchtsoord voor vijanden van het communisme. Katholieke waarden, die de vrouwen onderdrukken, werden en worden door de bevolking gekoesterd.  

Ook Solidarnosç werd gesteund door de katholieke kerk en werd mede daardoor een conservatief bolwerk. Het tweede nationale congres van Solidarnosç besliste dat abortus verboden moest worden. Onder invloed van de katholieke kerk is abortus in Polen een politiek thema geworden.  

Anti-abortuswet 

In de herfst van 1989 kwam er van een groep katholieken een wetsvoorstel om abortus te verbieden. Abortus zou verboden worden, behalve in gevallen van verkrachting, incest of gezondheidsbedreiging van de zwangere vrouw. Na de gedeeltelijk vrije verkiezingen in juni 1989, waar Solidarnosç een overwinning behaalde, werd dit wetsvoorstel vooral verdedigd door de rechtsradikale partij ZChN. De Senaat bracht, onder druk van de kerk, de wet in september 1990 in stemming. Doordat de communisten nog steeds een meerderheid van 62% in het parlement hebben, ging dit echter niet door.  

Tegelijkertijd bepaalde de regering onder leiding van Mazowiecki dat er op de staatsscholen godsdienstonderricht zou worden gegeven. Deze maatregel ging buiten het parlement om. Waarschijnlijk deed Mazcowiecki dit, om een concessie te doen aan de katholieke kerk om zo steun te krijgen voor zijn kandidaatstelling in de komende presidentsverkiezingen. Dit was volgens vele katholieken een teken dat de weg naar een kerkelijke staat open lag en een sein om te beginnen met een kruistocht tegen abortus en voorbehoedsmiddelen. Door katholieke jongerengroepen werden partijen kondooms opgekocht en vernietigt. Verscheidende drogisten prikten gaatjes in kondooms om vrouwen voor 'zonden' te behoeden.  

In mei 1991 werd er in het Poolse parlement weer gediskussieerd over een verbod op abortus. Nu ging het over een totaal verbod, ook in geval van verkrachting en incest. De katholieken wilden deze wet even snel doorvoeren om het als kado te presenteren aan de Paus die Polen in augustus 1991 zou bezoeken. De wet werd uitgesteld omdat er weinig kans was dat hij door het parlement zou komen. De publieke opinie was tegen en de communisten hebben nog steeds de meerderheid in het parlement.  

Positie van de Poolse vrouw 

In Polen vond men vrouwenstrijd niet belangrijk. Vrouwen werden van buitenaf gestimuleerd actief aan het openbare leven deel te nemen. Niet de vrouwen zelf hebben gevochten voor gelijke rechten of een plaats op de arbeidsmarkt. Zelfs de abortuswet in 1956 is niet tot stand gekomen dankzij eisen van vrouwen, maar op advies van medici. Het was de socialistiese ideologie die emancipatie van vrouwen eiste: een opgelegd emancipatiemodel.  

In Nederland heeft actieve deelname van vrouwen als gevolg gehad dat er ontwikkelingen in het bewustzijn van mensen ontstonden. De politiek, het beleid vloeide daaruit voort. In Polen daarentegen werd de politiek opgelegd. Het rollenpatroon in de privésfeer stond daarom ook niet ter diskussie. Sterker nog: traditionele waarden rond de positie van de vrouw worden door veel Polen gekoesterd. Vooral ook omdat tijdens het communistiese bewind de katholieke kerk een belangrijke oppositiekracht was en ze versterkte.

Solidarnosç eiste dat de rol van vrouwen als huisvrouw en moeder beter gegarandeerd werd. Veel vrouwen waren het daar mee eens. Door de opgelegde emancipatie moesten ze buitenshuis werken en tegelijkertijd het huishouden doen. Vooral tijdens de krisis van de jaren 80 was dat zwaar; in Polen betekende dat lage lonen, lange rijen voor de winkels en verslechterende omstandigheden in de kinderdagverblijven. Vrouwen verlaten nu het kan, dan ook met plezier de arbeidsmarkt.  

Scholing en arbeid 

De gemiddelde Poolse vrouw heeft een hogere opleiding dan de gemiddelde Poolse man. Op universiteiten is het percentage vrouwelijke studenten aanmerkelijk hoger. Een aantal studierichtingen wordt vrijwel geheel door vrouwen bevolkt. Net als in het Westen geldt dat voor psychologie, pedagogiek en letteren, maar ook tandheelkunde en medicijnen zijn in trek. Voor een aantal studies is de toegang gebonden aan een quotum, 50 procent van de beschikbare plaatsen gaat naar jongens. De massale aanmelding van meiden leidt ertoe dat zij extreem hoge cijfers moeten halen om te worden toegelaten.  

Academici verdienen nog altijd minder dan lager geschoolden. Een academies geschoolde tandarts verdient minder dan iemand met een technies beroep. Het 'toeval' wil dat vooral mannen techniese beroepen hebben. De banen die Poolse vrouwen hebben worden over het algemeen dan ook laag gewaardeerd met de bijbehorende lage lonen. Bovendien daalt het aanzien van een beroep als er veel vrouwen in werkzaam zijn.  

Vrouwen in de politiek  

Volgens partijprincipes moest elke bevolkingsgroep in bestuursorganen vertegenwoordigt zijn. En moesten vrouwen politiek actief worden. Het streven was om 20% vrouwen in bestuursorganen te krijgen. Dat kwam er uiteindelijk ook van, maar deze vrouwen waren figuranten. Ze zaten daar om de 20% vol te maken en hadden niet of nauwelijks een achterban.  

Tijdens de omwentelingen in de jaren 80 trokken vrouwen zich dan ook in groten getale uit de politiek terug. Nu is nog 12,6% van het parlement vrouw. Dat percentage zal nog verder dalen omdat de communisten nog steeds een meerderheid van 62% in het parlement hebben. En zoals eerder geschreven zijn het vooral de communisten die vrouwen in het parlement hebben. Binnen Solidarnosç zijn 40% van de leden vrouw. In de leiding en het kader zijn 5% vrouw.  

Vrouwenorganisaties 

In Polen is geen traditie van een vrouwenbeweging. Toch zijn er door verschillende vrouwengroepen al akties gevoerd. Er werden demonstraties voor het recht op abortus gevoerd en verschillende petities aangeboden. Inmiddels zijn er ook vrouwengroepen opgericht. In februari 1989 bij het eerste wetsvoorstel tegen abortus, richtten een aantal vrouwen de Vereniging voor Poolse vrouwen, de PFA, op. Deze werd in oktober 1989 officieel erkend.  

Later werd deze vereniging omgevormd tot een netwerk van onafhankelijke vrouwengroepen met een gemeenschappelijk programma: vrouwen helpen initiatieven te nemen, alle vormen van discriminatie bestrijden en verzet te plegen tegen het anti© abortus wetsvoorstel. Zij willen een vrouwencentrum oprichten met daarin een bibliotheek, een wetswinkel etc.  

Ook een aantal vrouwelijke kaderleden van Solidarnisç richtte een vrouwencommissie op. Ze wilden onder andere akties voeren tegen de propaganda voor de anti-abortuswet. Solidarnosç was daar helemaal niet blij mee. Ze weigerde de vrouwencommissie te steunen. De vrouwencommissie word nu financieel gesteund door de PFA.  

Verder is er een groep vrouwelijke parlementsleden van verschillende partijen onder leiding van Barbara Labuda, van de democratiese unie. Deze groep streeft naar verkiezing van verdedigsters van vrouwenbelangen in het parlement. Verder is ze er op tegen dat wetten over vrouwen door mannen worden gemaakt.  

Veranderingen  

Er is het een en ander aan het veranderen in Polen. Uit enquetes is gebleken dat 60 procent van de bevolking voor het behoud van  recht op abortus. Meer en meer mensen keren het katholicisme de rug toe, in het besef dat dit geen erg demokraties instituut is. Vooral onder arbeiders, jongeren en de zgn intelligentsia nemen anti-kerkelijke gevoelens toe. Ook in de media worden voor het eerst anti-kerkelijke geluiden gehoord.  

Maar het parlement is alweer bezig met het voorbereiden van een iets soepeler anti-abortuswet. De verkiezingen zijn waarschijnlijk in februari of mei 1992. Dit zijn geheel vrije verkiezingen, de communisten zullen hun meerderheid verliezen. Een verbod op abortus komt dan nog dichterbij. Daarnaast is er een wet die de pil en echtscheiding verbied in de maak.  

In Polen is geen traditie en ervaring met een vrouwenbeweging die eisen kan stellen, en voor het recht op zelfbeschikking kan strijden. Solidariteit en steun uit de hele wereld is nodig. Daarbij is Polen niet het enige land waar de vrouwenbeweging steun kan gebruiken. Wat dacht je van Albanië, Duitsland, Roemenië, Hongarije, Rusland, Tsjechoslowakije etc. etc.   

<kader>    

Abortus in Polen 

Volgens het Poolse ministerie van volksgezondheid werd het afgelopen jaar 130 à 150.000 abortussen uitgevoerd. De staat nam daarbij steeds de kosten op zich. Toch hadden veel vrouwen er (minstens) hun maandloon voor over om niet in de statistieken te belanden. Vermoedelijk ligt het aantal abortussen tussen 500.000 en 600.000.  

Ontbrekende voorlichting is één van de oorzaken voor dit hoge getal. Door papierschaarste kwam er een eind aan brosjures over abortus. In 1987 verzette de kerk zich tegen de 'pornografie' in een in 500.000 exemplaren verschenen leerboek voor sexuele voorlichting. Het boek werd vernietigd. Slechts 15 op de 100 vrouwen, voornamelijk met een hoge opleiding, nemen de moeilijk verkrijgbare pil. Vrouwen passen onbetrouwbare methodes toe zoals coïtus interruptus of de kalendermethode. In maart van dit jaar werden er 7 pas geboren dode babies in vuilnisbakken gevonden.