Vrije Keyser Magazine (NN #91) van 22 augustus 1991    

Gleufhoeden, de aktiviteiten van BVD en PID in de zaanstreek 

"Gleufhoeden" is een brochure gemaakt door de BIPS, een Zaanse politieke organisatie. Daarin wordt het reilen en zeilen beschreven van de BVD en PID aktiviteiten in de Zaanstreek. Aanleiding voor deze brochure waren de onthullingen die oud-PID-er Sjoerd Bos deed in de Nieuwe Revu over zijn werk in de jaren zeventig en tachtig. En over de ontmaskering van Lex Hester, woonachtig in Wormer, die in opdracht van diverse inlichtingendiensten meer dan tien jaar lang heeft geïnfiltreerd in verschillende linkse organisaties.  

Landelijke pers besteedden korte tijd intensief aandacht aan beide affaires. Daarna werd het weer rustig in het land. Van allerlei kanten hoorden we wat de PID en de BVD nog meer hadden uitgespookt. Sommige mensen bleken psychisch in de knel te zijn gekomen door het werk van Sjoerd Bos en zijn collega's. Anderen waren hun baan kwijtgeraakt, werden gechanteerd of bedreigd door de 'beschermers van de democratische rechtstaat'.  

Voor BIPS reden om alle verhalen eens op een rijtje te zetten. Tientallen Zaankanters vertelden hun verhaal over (vermeende) contacten met BVD en PID, een groot deel van hun ervaringen kun je in de brochure terug vinden, aldus BIPS in hun voorwoord van de brochure, waarna de geschiedenis van de inlichtingendienst van Zaandam aan de orde komt.  

In het daaropvolgende hoofdstuk wordt een beeld geschetst van Sjoerd Bos, die van 1972 tot 1986 voor de PID heeft gewerkt en vanaf 1974 chef is van de PID zaanstad, en van het reilen en zeilen van de PID Zaanstad. Vervolgens komt uitgebreid het verhaal van Lex Hester aan de orde die van 1978 tot zijn ontmaskering in 1991 heeft gewerkt voor verschillende inlichtingendiensten.  

In het volgende hoofdstuk, 'We zijn alert', staat een interview met commissaris F.D. de Vries. De ontmoeting met commissaris F.D. de Vries begint verrassend. Net voor we de ingang van het politiebureau in Zaandijk binnen stappen, merken we dat achter een raam op de begane grond iemand met een camera in de weer is. Door de neergelaten luxaflex heen maakt een in burger geklede man enkele foto's van ons. Op het moment dat hij zich betrapt voelt, draait hij zich razendsnel om. Een collega op de achtergrond houdt de operatie nauwlettend in de gaten. Het lijkt er op dat de afspraak met De Vries ook is doorgedrongen tot de PID. Daarna een uitgebreid interview met dit heerschap die als een kat om de hete brei weet heen te draaien, tot de volgende vraag. 

Even een zijstapje. Toen wij hier naartoe liepen voor dit interview werd er een foto van ons gemaakt. Waarom was dat? De commissaris verschiet. Van het ene moment op het andere heeft hij een rood hoofd. Op zijn gezicht is verbazing te lezen. "Een foto gemaakt? Waar was dat? Hier in het gebouw?" Ja. Hij hervindt zichzelf. "Hm. Dat zal ik eens navragen." Seugling (politievoorlichter): "Ja, dat is heel vreemd." Volgens de voorlichter duidt de plaats waar de foto is gemaakt op de afdeling recherche. "We willen graag een afdrukje." De Vries weer bijgekomen van de schrik: "Dan zou ik het negatief vragen als ik jullie was." Hij belooft te laten weten wat zijn naspeuringen opleveren.  

Seugling begeleidt ons naar de uitgang. Als we naar buiten lopen, zijn de luxaflex op de begane grond hermetisch gesloten. Vier dagen na het gesprek reageert De Vries. "Geheel buiten mijn weten blijkt een ambtenaar opdracht te hebben gegeven tot het maken van de foto", schrijft hij. Hij biedt zijn verontschuldigingen aan voor "deze wel zeer onprofessionele, kultuurbevestigende werkwijze, die in het geheel niet past in de stijl waarmee het korps de bevolking tegemoet wenst te treden. Voor de betrokken ambtenaar heeft de fotosessie "gevolgen in de disciplinaire sfeer."  

De foto-negatieven heeft De Vries bijgesloten. De brief biedt geen antwoord op de vragen wie de opdracht heeft gegeven tot fotograferen, waarom dat is gebeurd en of soortgelijke foto-akties vaker plaatsvinden. De Vries wenst daar ook niet op in te gaan, laat hij in een tweede brief weten.  

In het volgende hoofdstuk, "Het zijn geen padvinders", wordt Sjoerd Bos geïnterviewd. Hoeveel verdiende Lex met zijn inbraak in het Vlietsend-pand? "Precies weet ik het niet meer, maar het zal in ieder geval vijfhonderd gulden geweest zijn." Lex brak ook in bij Witco Chemical. "U zegt het. Ik weet het niet. Kijk, U moet het zo zien dat een inlichtingendienst zich natuurlijk niet bedient van dominees, aankomende pastoors en Jehova's Getuigen. Het zijn geen padvinders." Lex wilde ook nog wel eens iets in de brand steken. Niet alleen die flat die uw eigendom is geweest, maar bijvoorbeeld ook de AMRO-bank in Krommenie. "Ja." Was dat bekend bij de PID? "Ja."   

Tegen een jongen uit zijn omgeving zegt Lex vervolgens dat hij het deed omdat die bank onderdeel was van het kapitalistische systeem. Bos lacht. "Tja." Gebeurt zo'n brandstichting in opdracht van de PID? "Nee, nee. Dat zeker niet." Ik snap Lex' motieven niet om zoiets te doen? "Die man was hondsbrutaal. Hij nam nogal wat risico. Ik weet van één keer dat het uit de klauwen liep, dat ze hem op de korrel hadden binnen een bepaalde groep. Toen heb ik het zoeklicht op een ander laten schijnen, en was Lex weer uit beeld. Maar zo werkte hij dus, ja." U bedoelt dat hij door een linkse groepering ervan werd verdacht voor de inlichtingendienst te werken? "Ja." En vervolgens heeft u een afleidingsmanoeuvre toegepast? "Ja. Toen heeft een ander een tijdje moeten onderduiken." Bos lacht nogmaals. "Die jongen was volkomen onschuldig. Dat deed ik dus om Lex af te schermen." 

Lex had nogal een tweeslachtige houding. Enerzijds gooit hij brandbommen naar binnen bij een bank en breekt hij in bij Witco, anderzijds verlinkt hij mensen die bij allerlei akties betrokken zijn. "Hij kan zichzelf hebben willen waarmaken bij de club waarvoor hij aktief was. Bij, laten we zeggen, de groeperingen die antikapitalistisch denken. Zo'n steen door een bankruit gaat er dan in als koek. Daar verstevig je je positie mee. En bij de politie hoeft niet altijd duidelijk te worden dat hij zoiets gedaan heeft."  

Hij is opgepakt tijdens die inbraak bij Witco. "Daar heeft ie pech gehad. Ik heb achteraf ook wel andere dingen over hem gehoord waarvan ik denk 'daar zal hij wel een bedoeling mee hebben gehad'. Die jongen heeft in een geweldige tweestrijd geleefd. Hij heeft mij wel eens gevraagd 'jullie liquideren ook wel eens mensen, hè?'. Toen was hij echt bang. Ik heb hem gezegd dat hij hier in Nederland dat gevaar niet liep."  

In haar jaarverslag spreekt de Centrale Recherche Informatiedienst over een Europees terreurfront. Voor een deel zou haar informatie gebaseerd kunnen zijn op Lex' blad 't Info. Kan de CRI misschien de teksten voor dat blad hebben geleverd? "Tsja, hoe komt Lex aan die teksten. Er is op Clingendael vastgesteld dat hij het niet zelf gedaan heeft. Ze hebben én hem én de tekst bestudeerd en vervolgens uitgesloten dat hij dat blad heeft kunnen samenstellen, gezien zijn intelligentie. Interessant is dan natuurlijk de vraag wie het dan wel heeft gedaan. En als het de CRI niet is, waarom hebben ze er dan niet een enorme belangstelling voor en gaan ze niet vaststellen wie er wel bij betrokken is. Maar er is geen enkele belangstelling van die zijde." (Volgens Bos heeft een journalist aan Clingendael gevraagd 't Info te onderzoeken. Maar volgens de betrokken journalist is daar geen sprake van. De oud PID'er lijkt hier fictie en feiten door elkaar te halen).  

Bos laat doorschemeren het niet meer dan logisch te vinden dat Lex in december 1990 is opgepakt. Volgens hem was Lex 'aangebrand' en wilde de CRI na zijn ontmaskering waarschijnlijk het risico vermijden dat hij zijn mond voorbij zou praten. "Als het allemaal waar is van 't Info en het aanbieden van explosieven door Lex, dan zou je je kunnen voorstellen dat zo'n CRI denkt 'laten we die kerel maar oppakken'."  

Kan de PID regelen dat informanten niet worden vervolgd voor door hun gepleegde misdrijven? "Je kan wel eens wat door de vingers zien, maar niet elke keer. Natuurlijk is het mogelijk, als het om misdrijven gaat, wel eens iets door de vingers te zien. Wanneer het om twaalf misdrijven gaat, is het niet zo'n kunst er eens een te laten schieten. Als het niet te gek wordt tenminste."  

Hoeveel informanten gebruikte de PID in uw tijd? Bos begint hardop te tellen. "Elf in ieder geval. En dan nog wat randfiguren, medewerkers in de marge. Dat waren er een stuk of zes." Waar waren de informanten aktief? "Op allerlei plekken. Er werkte bijvoorbeeld iemand bij de PTT, op het hoofdpostkantoor in Zaandam. En we hadden iemand bij het PEN, het elektriciteitsbedrijf. Dat was makkelijk, omdat die man vanwege zijn beroep bij iedereen kon binnenkomen. Bij de gemeentediensten zaten informanten. Dat was eveneens makkelijk. Daardoor hoefde ik nooit meer rechtstreeks bij de gemeente te melden als ik informatie wilde. Een telefoontje was voortaan genoeg. Onder de bezorgers van de Waarheid zaten informanten. In de kraakbeweging. Enfin, ga zo maar door." 

Het laatste hoofdstuk van de brochure gaat over de toekomst van  de inlichtingendiensten. Maar dan ga je het zelf maar kopen en lezen.  

GLEUFHOEDEN! is een uitgave van BIPS, postbus 1247 in Zaandam. Het boekwerk kost fl. 8,50 en zal in de betere boekwinkels te koop zijn.