UIT: eN LEKKER eN Fris, links-radikaal vakantie magazine (NN #87-88) van 3 juli 1991    

De kwaliteitsparadoks 

Deze maand was het dan eindelijk zo ver. Op 18 juni kwam in negenduizendvoud het eerste echte nummer van het nieuwe maandblad Konfrontatie uit. Het NRC-Handelsblad van de linksradikale beweging. Dat was de eerste gedachte die in me opkwam toen ik het blad in handen kreeg.  

Hiermee wil ik niet de indruk wekken dat Konfrontatie een saai konservatief blad zou zijn. Integendeel. Konfrontatie is het soort blad wat de NRC aan de rechterkant van het politieke spektrum zo graag had willen zijn: een degelijk en goed geïnformeerd kwaliteitsmedium. Geïnformeerd zijn, degelijkheid en een hoge kwaliteit heeft echter ook nadelen. Nadelen waar een redaksie ook niks aan kan doen, maar die wel tot gevolg hebben dat de Konfrontatie in aksiebladenland evenmin 'de grootste' zal worden als de NRC bij de dagbladen. 

Het eerste nadeel is dat degelijke stukken meestal ook vrij zwaar zijn of minstens een redelijke voorkennis veronderstellen van degene die het leest. Bij deze Konfrontatie zijn dat vooral de artikelen die handelen over de aanpassingen in de marxistiese theorie waar relatief veel achtergrondkennis gewenst is. 

Het tweede nadeel is dat een hoge kwaliteit vaak de afstand tussen de redaksie en de abonnees vergroot. Veel mensen worden dan afgeschrikt om een bijdrage in te sturen omdat ze denken dat de redaksie het toch veel beter weet. 

Helaas is aan dit mechanisme niet zo veel te doen. Degelijke stukken (en welke redaksie wil er het blad niet mee vol hebben staan) 'zorgen voor een relatief kleine groep abonnees. Wil je dat je blad vooral véél gelezen wordt (en dat willen natuurlijk ook alle redaksies) dan betekent dat dat je de stukken vooral niet te moeilijk moet maken. 

Ook Konfrontatie zal denk ik met deze vervelende 'kwaliteitsparadoks' te maken krijgen. Als de redaksie echt duizenden abonnees wil hebben moeten de artikelen eenvoudiger geschreven worden. Wil men liever kwaliteit, dan zal genoegen moeten worden genomen met een paar honderd abonnees. 

LAAT MARX MAAR SCHUIVEN! 

Wat de inhoud van dit eerste Konfrontatie-nummer wil ik vooral de artikelen 'Verzin een List!' en 'Uit de As!' naar voren halen. Deze artikelen gaan beide over de veranderingen in het marxistiese denken van de laatste tijd. Het eerste artikel is van Bertram Zagema en laat zien op welke punten het marxisme volgens hem tekort is geschoten. 

Op de eerste plaats is het marxisme tot nu toe te veel van het 'ekonomisme' uitgegaan. De ekonomiese (arm-rijk) tegenstelling wordt gezien als het belangrijkste maatschappelijke probleem. Mensen werden uitsluitend benaderd als kapitalist of als arbeider, als boer of als huisvrouw. Zelfs machtsongelijkheden die niets met de klassenstrijd tussen de arbeiders en de kapitalisten te maken hebben - zoals racisme en seksisme - werden hieruit verklaard. 

Racisme en seksisme zijn in deze visie vooral mechanismes om de 'arbeidersklasse' te verdelen en te voorkomen dat deze klasse de woede op de 'bourgeoisie' (de rijken dus) zou afreageren. De konsekwentie van deze gedachte is dat alle maatschappelijke ellende vanzelf wordt opgelost als de klassenstrijd eenmaal is gestreden. Dat bleek een grote misvatting. Naast de zelfstandige arbeidersstrijd bleek een betere maatschappij onbereikbaar zonder een gelijktijdige bevrijdingsstrijd van vrouwen, niet-blanken, potten & flikkers, enz. 

Het tweede door Bertram aangestipte probleem is dat het marxisme, met name het westerse marxisme, zich te veel op de westerse arbeiders richt. Ondanks allerlei geschriften van goedbedoelende marxisten schijnen die arbeiders zich een stuk minder uitgebuit te voelen dan ze volgens die marxisten zouden moeten zijn. Wat over het hoofd gezien werd (volgens mij althans, want zó ver gaat ook Bertram niet in zijn konklusie) was dat de arbeiders binnen de 'Eerste Wereld' weliswaar de bevolkingsgroep is die ekonomies het minst te zeggen heeft, maar dat de 'Eerste Wereld' als geheel - dus de kapitalisten en de arbeiders samen - een soort heersende klasse vormt over de 'Tweede-' en 'Derde Wereld'. De Westerse arbeiders en arbeidsters profiteren hier van mee.  

Bij een eerlijke verdeling van de rijkdommen tussen de noordelijke en de zuidelijke landen heeft de arbeidersklasse uit de 'Eerste Wereld' inmiddels wel méér te verliezen dan haar ketenen. De op het voetstuk geplaatste arbeidersklasse bleek inderdaad een konsumpsieverslaafd klootjesvolk waarvan de solidariteit met de verdrukten eindigt op het punt waarbij men er zelf op achteruit dreigt te gaan. 

Op de derde plaats ziet Bertram dat de maatschappelijke machtsongelijkheid niet gekonsentreerd is in een aantal machtscentra, zoals de grote bedrijven, de regering of wat dan ook. Macht zit vooral in gewoontes en normen, dus in de hoofden van mensen. 

De oorzaak van miljeuvervuiling zit nou één maal niet in boze opzet van de Kapitalistiese Staat. Je kunt na een revolutie miljeuvervuilende produksiemetodes zeer sterk verminderen. Je kunt het openbaar vervoer uitbreiden en gratis maken. Maar zolang de "maatschappelijke norm in stand blijft dat je sociale status stijgt naarmate je een luxere auto hebt, ben je nog even ver van huis. 

Het artikel 'Uit de As!' van Eric Hobsbawm verscheen eerder in 'Marxism Today' en werd door Bertram vertaald. Eric vindt dat de regeringen van de landen die zich tot nu toe socialisties hebben genoemd er zo'n puinhoop van hebben gemaakt omdat socialistische arbeiderspartijen en hun denkers en schrijvers, in tegenstelling tot de utopiebouwers, zo verrassend weinig aandacht besteedden aan wat ze zouden gaan doen nadat ze aan de macht gekomen zouden zijn. ot De 'socialistiese' ekonomieën waren vooral oorlogsekonomieën. Als de vrede uitbrak wisten de 'socialistiese' regeringen zich geen raad. 

Eric wijst ook op de fout die veel kommunistiese en socialistiese partijen maakten door te denken dat een genationaliseerde planekonomie per definitie iets socialisties zou zijn. Fout: een door de Staat genationaliseerde ekonomie werd staatskapitalisties in plaats van socialisties! 

Het belang van deze artikelen wordt vooral duielijk als je ze naast het artikel 'Revolutionaire projekten in de Derde Wereld en het einde van de Koude Oorlog' legt. Dat artikel verscheen in het blad Debate, Phillepine Left Review en werd vertaald in Ultimatum nummer 13. In dat artikel kwam de twijfel naar voren die nu bij veel nationale bevrijdingsbewegingen naar boven komt over de klassieke marxisties-leninistiese revolutierecepten. Steeds minder bewegingen geloven in voorheen 'revolutionaire' dogma's als een centraal geplande ekonomie, een één-partij staat en een per definitie militaire overwinning op het oude regime. Ook groeit het besef dat na een echte revolutie demokratiese rechten (zoals vrijheid van vergadering, -vereniging, -drukpers, meningsuiting en -godsdienst) vastgelegd moeten worden. 

Uit dit soort artikelen blijkt dat er een verschuiving plaatsvindt in het marxistiese denken. Het leuke daarvan is dat de bovengenoemde punten precies die punten zijn waarop de vrije socialisten (anarchisten) altijd kritiek hebben geleverd. Anton Constandse lijkt postuum gelijk te krijgen met zijn theorie van het 'reformisties anarchisme'. Volgens deze gedachte zou de anarchistiese revolutie weinig kansmeer maken. 

Wel zouden typies anarchistiese ideeën als vrijheid van staking, vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid, bedrijfsbezetting, direkte aksie, militaire dienstweigering, vrijheid van onderwijs, vrijheid van seksuele partnerkeuze, decentralisatie van het staatsbestuur, erkenning van zeggenschap van wijkraden, enz. in alle bestaande maatschappijen langzamerhand meer ingang vinden. 

Als anarchisten met kritiek kwamen op onafhankelijkheidsbewegingen, werden ze door marxisten tot nu toe steevast in diskrediet gebracht. Anarchisten werden altijd uitgescholden voor utopies, niet realisties, kontra-revolutionair, 'objektief gezien bondgenoten van de reaksie' of iets dergelijks. Nu eindelijk lijkt het georganiseerd marxisme steeds meer anarchistiese items over te nemen. Eindelijk gerechtigheid! 

POLITIEK LIGHT 

NN en Lekker Fris zijn niet de enige redaksies die eens een speciaal vakantienummer in elkaar wilden zetten. De redaksie van het Ierland Bulletin dacht er net zo over. Behalve de geschiedenis van Ierland in vogelvlucht komen ook wetenswaardigheden over het land en de Ierse bevolking aan bod. In het artikel over de Ierse kultuur wordt verder iets verteld over de Ierse muziek en literatuur.  

Voor een klein eiland als Ierland is het aantal internationaal bekende popgroepen dat er vandaan komt (The Pogues, Van Morrison, Sinead O'Connor, U2, Elvis Costello, That Petrol Emotion, Stiff Little Fingers) wel heel groot. Op het gebied van literatuur kan hetzelfde gezegd worden: Oscar Wilde, James Joyce, George Bernard Shaw, William Butler Yeats en Thomas Moore. Zou het dan toch waar zijn dat prestaties op literair en muzikaal gebied worden geleverd in situaties van grote ekonomiese en sociale ellende? 

Hoewel het Ierland Komitee met deze uitgave duidelijk maakt dat Ierland een land is wat je voor vakanties niet over hoeft te slaan, wordt ook duidelijk dat mensen in Ierland zelf nog niet weten wat ze met toerisme aan moeten. De belangrijkste gevolgen voor het land van een grootse toeristenindustrie zijn behalve een gezondere ekonomie namelijk ook een achteruitgang van het miljeu. 

In een aparte bijlage komt het Ierse nieuws aan bod. Met de wetgeving is het één en ander niet in orde. Zo is in de Ierse Republiek iemand die in een platenzaak werkt veroordeeld wegens... het in het openbaar verkopen van kondooms! Kondooms mogen in Ierland namelijk alleen (onder de toonbank) verkocht worden door de drogist. Neem die dingen dus zelf mee als je naar Ierland gaat. Pikant detail is dat jongeren in de Ierse Republiek pas kondooms mogen kopen als ze minstens zeventien jaar zijn. 

Met een geweer rondlopen of de gevangenis in draaien is al mogelijk vanaf de leeftijd van zestien jaar. Het eenvoudigst draai je overigens in Noord-Ierland de bak in. Volgens een nieuwe wet kun je veroordeeld worden als je bent "uitgerust voor het plegen van een terroristiese daad". Die 'uitrusting' kan bestaan uit levensgevaarlijke dingen als suiker of huishoudhandschoenen. Om het geheel kompleet te maken vervalt je zwijgrecht als je van terroristiese aktiviteiten verdacht wordt. 

In de Ierse Republiek hebben ze ook een leuke wet, de Special Criminal Court, waar 'onze' CRI de vingers bij kan aflikken. Als een politiebeambte boven de rang van inspekteur verklaart dat hij van mening is dat je lid bent van een verboden organisatie is dat voldoende voor een veroordeling. Bewijzen zijn niet nodig. 

Renéetje