UIT: NN #84 van 16 mei 1991   

Oplopende spanning 

Bloedige botsingen tussen aanhangers van Inkatha en het ANC zijn aan de orde van de dag in Zuid-Afrika. De termijn van het ene gestelde ultimatum is nog niet verlopen, of het volgende wordt alweer gesteld. Zuid-Afrika in rep en roer. Ruim een jaar geleden zag alles er nog zo rooskleurig uit, na de vrijlating van Nelson Mandela en de aanvang van onderhandelingen tussen het ANC en de Nasionale Partij. In dit derde en voorlopig laatste artikel over Zuid-Afrika, gaan we in op de laatste ontwikkelingen in dat land en vroegen een aantal medewerkers van Nederlandse anti-apartheidsorganisaties hun mening over de verslechterde situatie.   

ULTIMATA EN BLOEDBADEN 

Het is niet eenvoudig om te analyseren wat er de laatste weken plaats vindt in Zuid-Afrika. Het ene bloedbad volgt het andere in ijltempo op. Zo vielen zwaar bewapende aanhangers van de Inkatha Vrijheidspartij van Chief Buthelezi de nederzetting Swaniesville binnen en vermoordden ten minste 25 aanhangers van het ANC. Het was de bloedigste botsing tussen Inkatha en het ANC sinds De Klerk, op aandringen van het ANC, een gedeeltelijk verbod op het dragen van wapens afkondigde. Inkatha en het ANC zijn beiden tegen apartheid maar worden verdeeld door ideologische verschillen en stammen tegenstellingen. Botsingen tussen aanhangers van Inkatha en het ANC zijn aan de orde van de dag; de veiligheidstroepen van De Klerk houden zich meestal afzijdig. 

Ongeveer 2000 blanke rechts-extremistische boeren gingen 11 mei iets buiten Ventersdorp in Transvaal zwarte Zuidafrikanen te lijf. Ze hadden het gemunt op een groep zwarten die inde jaren zeventig door het regiem van hun grond waren verdreven en die vorige maand waren teruggekeerd in een poging hun land terug te krijgen. Meer dan tien zwarten raakten gewond bij de aanval. De 2000 blanke boeren zijn in meerderheid aanhangers van de Conservatieve Partij van Andries Treurnicht en van de neo-nazi Afrikaner Weerstands beweging IAWB) van Eugene Terre Blanche. De Zuidafrikaanse politie heeft de blanke boeren onder vuur genomen, hetgeen als een unicum gezien mag worden. 

Het ANC had begin april gedreigd de gesprekken met het regiem op te schorten als De Klerk niet vóór 9 mei een zevental maatregelen zou hebben genomen om het bloedige dagelijkse geweld in te dammen. Het regiem is hier gedeeltelijk aan tegemoet gekomen maar heeft de ministers van defensie Malan en van wet en orde Vlok niet ontslagen en het dragen van speren bij de Inkatha-aanhangers nog niet verboden. Opnieuw heeft het ANC gedreigd om donderdag 16 mei de onderhandelingen stop te zetten, als de eisen dan nog niet ingewilligd blijken te zijn. De racist De Klerk dreigt op zijn beurt weer met het uitroepen van de noodtoestand. 

DE KLERK WINT TERREIN 

De lidstaten van de Europese Gemeenschap hebben op 15 april vrijwel eenstemmig besloten om een belangrijk deel van hun sankties tegen Zuid-Afrika op te heffen. Alleen Denemarken stemde daar niet mee in, maar dit zal nauwelijks praktische problemen hebben aangezien de andere EG-landen een Deens veto hoogstwaarschijnlijk zullen negeren. 

Hoewel de indruk wordt gewekt dat nu alle sankties zijn afgeschaft, zijn in wezen de EG-maatregelen uit 1986 (verbod op de invoer van ijzer, staal en Krugerrands) opgeheven. De sankties uit 1985 zijn nog van kracht en niemand, behalve de Britten, praat over het afschaffen daarvan. Het gaat hier om het verbod op de levering van ruwe olie, op nucleaire samenwerking en op leveranties aan leger en politie, om de sportboykot en om het ontmoedigen van kulturele en wetenschappelijke samenwerking. 

De stap van de EG kan alleen maar worden gezien als een duidelijke keuze voor De Klerk en tegen Mandela. Vijf dagen voor het besluit viel zocht een hoge delegatie van het ANC nog voorzitter Poos van de EG-ministerraad in Luxemburg op om te pleiten voor handhaving van de sankties: De Zuidafrikaanse vakbeweging richtte per brief eenzelfde verzoek tot de EG. Maar de glimlach van De Klerk en het kortzichtig eigenbelang van de handelaar wonnen het van de solidariteit met de onderdrukten. Het besluit van de EG wordt veroordeeld door de frontlijnstaten in zuidelijk Afrika. In juni bespreekt de VN de sankties. De Verenigde Staten hebben onlangs besloten de sankties te handhaven. In juni bespreekt de VN de sankties. 

Opheffing van sankties tegen Zuid-Afrika heeft geen onmiddellijke financiële gevolgen voor dat land. Maar de morele opkikker die het besluit van de Europese Twaalf in Zuid-Afrika teweeg heeft gebracht, is niet te onderschatten. De staaldivisie van Anglo-American staat in de startblokken om de export naar Europa te hervatten. Tegen 1992 hoopt het Zuidafrikaanse concern Anglo-American net zo veel staal naar Europa uit te voeren als voor het exportverbod van 1986. Een woordvoerder van de steenkolendivisie van Anglo-American verklaarde dat traditionele afnemers uit Europa al weer telefonisch kontakt hebben opgenomen om bestellingen te plaatsen. 

"DIE KAAP IS WEER HOLLANDS"' 

Ondanks bloedbaden en een dreigende noodtoestand, blijken Westerse multinationals zich nog meer thuis te voelen in Zuid-Afrika. De Telegraaf organiseerde in april een zgn. 'Journaalreis' naar Zuid-Afrika, waar 50 ondernemers, bankiers, makelaars, importeurs, reklamemakers, projektontwikkelaars en gepensioneerde diplomaten aan mee deden. Ze gingen onder meer lunchen bij Dr. Anton Rupert, één van de grootste ondernemers in apartheidsland.  

Dr. Rupert heeft zich 'natuurlijk' altijd al verzet tegen apartheid en vindt het nu "heerlijk dat apartheid is afgeschaft", zo lezen we in De Telegraaf van 25 april. "We zijn veel dank verschuldigd aan de standvastigheid van de Nederlandse multinationals. Philips is hier nooit weggegaan, Shell dito. Shell heeft nooit zijn principes verlaten. Unilever heeft ook voet bij stuk gehouden. De multinationals hebben veel bijgedragen aan de uiteindelijke veranderingen in dit land", aldus Dr. Rupert vanaf z'n immense landgoed op Oude Libertas. Dr. Rupert over Mandela: "Mandela moet niet achterom kijken en dingen doen die hij eigenlijk niet wil doen. Er zitten nogal wat marxisten in de ANC-leiding". 

Een andere minkukel die opereert in Zuid-Afrika is John Kilroe, bestuursvoorzitter van Shell Z-A. Een half jaar geleden pleitte hij er nog voor de internationale sankties niet te snel op te heffen. Nu roept hij de wereld op de strafmaatregelen zo snel mogelijk ongedaan te maken. In de NRC van 24 april zegt Kilroe: "Een half jaar geleden dacht een aantal mensen dat het proces van politieke hervormingen nog stuk zou kunnen lopen. Maar nu zijn we in een situatie beland dat er geen weg terug is. De laatste apartheidswetten worden deze zomer uit de boeken geschrapt. Dan is apartheid dood en hebben sankties geen enkele zin meer."  

Nu, dit ventje zit op de veertiende verdieping van het Shellkantoor in Kaapstad letterlijk en figuurlijk met z'n hoofd in de wolken. Shell is de laatste jaren druk in de weer om zich voor te bereiden op het Nieuwe Zuid-Afrika zonder apartheid. Kilroe is daar zichtbaar trots op: "Ik ben erg blij te kunnen zeggen dat we net onze eerste zwarte hebben opgenomen in de raad van bestuur." Kilroe weet niet of Shell zich alsnog zal terug trekken als het ANC enkele van z'n meer radikale ekonomische denkbeelden (nationalisatie, forse belastingverhoging) in praktijk gaat brengen. Kilroe: "We moeten maar wachten en kijken wat er gaat gebeuren. Maar we zijn en blijven een kommerciële onderneming. We wegen de winsten en de risiko's, waar we ook zijn. Zuid-Afrika is geen uitzondering." 

CITRUS EN WIJN RUKKEN OP IN NEDERLAND 

Deze zomer zal de Nederlandse konsument zeker merken dat de handelsrelaties met Zuid-Afrika weer worden aangehaald. Er zal meer Zuidafrikaans citrusfruit in de winkels liggen. En Kaapse wijnen worden niet meer in een stil hoekje van de slijterij weggeborgen. De Nederlandse Export Combinatie (NEC), waarin ruim 500 kleine en middelgrote bedrijven samenwerken, stuurt deze maand voor het eerst sinds zes jaar weer een vertegenwoordiger naar Zuid-Afrika. De direkteur van de NEC, T.Middelkoop, verwacht dit jaar een stijging van de Nederlandse export met 20% tot zo'n 700 miljoen gulden. Ekonomische Zaken wil na terugkeer van de ambtelijke missie die in Zuid-Afrika is, de belangstelling bij het bedrijfsleven peilen voor een reis naar het land. 

De terugkeer van bedrijven die Zuid-Afrika verlieten, zal langer op zich laten wachten. Zo liet de top van het bedrijf Océ weten voorlopig geen aanstalten te maken. Direkteur T. Overweel van de Outspan Benelux denkt dat supermarkten zich 'vrijer' zullen voelen Zuidafrikaans citrusfruit te verkopen. Het afgelopen jaar verkocht Outspan in de Benelux voor 50 à 60 miljoen gulden aan citrusfruit, waarvan ruim de helft in Nederland. "Zowel kleine als grote supermarktketens hebben zich weer bij ons gemeld," zegt Overweel. Eenzelfde geluid valt te vernemen bij wijnhandel Heesch BV, waar onlangs nog een inval werd gedaan door politie, douane en de FIOD, wegens het versnijden van wijn. Heesch: "De import neemt snel toe." 

VAN STRAATAKTlES NAAR DONATIES 

De huidige situatie in Zuid-Afrika is dermate schrikbarend, dat anti-apartheidsaktivisten hier in Nederland het zich niet langer kunnen permitteren een passieve houding aan te nemen. Het politieke klimaat ademt nog steeds een pro-De Klerk stemming uit, doch langzaam maar zeker dringt het ook hier door dat de problemen in Zuid-Afrika niet écht opgelost zijn, integedeel. Meer en meer mensen zijn gaan inzien dat aan De Klerk's integriteit getwijfeld mag worden. Het ANC is immers ook tot die konklusie gekomen, beter laat dan nooit.  

Akties nu zouden de beeldvorming over Zuid-Afrika hier in de media kunnen beïnvloeden. Er zijn argumenten genoeg om de draad van aktiviteiten tegen pro-Zuidafrikaanse instellingen en bedrijven weer op te nemen. De duizenden politieke gevangenen, waarvan een deel in hongerstaking is gegaan; de honderden nog niet terug kunnen kerende ballingen; het belangrijke aandeel van de veiligheidstroepen in het dagelijkse geweld; vroegtijdige opheffen van de sankties etc. 

In november 1990 besloten radikale anti-apartheidsaktivisten, sinds oktober '88 verzameld onder de naam SuZA (Shell uit Zuid-Afrika) om voorlopig geen aktiviteiten meer te organiseren. In NN #70 stelt SuZA: "Het wordt steeds duidelijker dat met het eventuele verdwijnen van politieke ongelijkheden, de sociale ongelijkheden even schrijnend blijven voortbestaan. Aanleiding genoeg om de druk op de multinationals, die voor deze sociale ongelijkheden in hoge mate verantwoordelijk zijn, te handhaven, zou je zeggen. Maar konkrete plannen voor voortzetting van de anti-Shellkampagne bestaan nergens. Naar ons idee is het niet alleen tekenend voor de anti-apartheidsbeweginq, maar voor de Nederlandse solidariteitsbewegingen in het algemeen, dat al deze verwarring tot niet meer leidt dan een sprakeloze passiviteit. Kennelijk komt het pas op grote schaal tot akties als er een heel eenduidige positie valt in te nemen: als zonneklaar blijkt wie goed en wie slecht is, en glashelder wat er ginds moet gebeuren. Nu dat minder vanzelfsprekend is, en een positiebepaling meer diskussie vraagt en meer risiko's met zich meebrengt, blijkt het moeilijk tot daden te komen." Aldus SuZA medio november vorig jaar, dat haar aktiviteiten opschortte tot nader orde. 

Momenteel lijkt de tijd weer rijp om opnieuw tot aktie te komen, maar of de SuZA-struktuur nieuw leven ingeblaast zal worden, mag worden betwijfeld. SuZA heeft dan wel haar aktiviteiten opgeschort, maar in wezen heeft het komitee zichzelf opgeheven. Daar kun je vraagtekens bij zetten, maar het is nu eenmaal zo. In tegenstelling tot de boykotkampagne in de Verenigde Staten, stortte hier met het verdwijnen van SuZA de hele anti-Shell kampagne als een kaartenhuis in elkaar, voor zover daar nog sprake van was in het najaar van '90. Zover we weten zijn er sindsdien geen akties meer geweest tegen Shell. 

Het opzetten van kleinere aktiegroepen tegen apartheid lijkt op dit moment meer voor de hand liggend. Picket-lines, kladakties e.d. met duidelijke uitleg in de media kunnen als stimulerende faktor fungeren voor een realistischer visie onder de Nederlandse bevolking op de ontwikkeling in Zuid-Afrika. 

KZA EN FONDSWERVING 

De anti-apartheidsorganisatie KZA (Komitee Zuidelijk Afrika) houdt zich de laatste tijd voornamelijk bezig met het inzamelen van geld ten behoeve van steun en opbouw van ANC-regiokantoren in Zuid-Afrika. Deze vrij groots opgezette kampagne, bestaat buiten fondswerving uit het verspreiden van informatie over de ontwikkeling in Zuid-Afrika. 

Buiten dit soort aktiviteiten gebeurt er niet bijster veel in dit land; het lijkt alsof er sinds de vrijlating van Mandela een vacuüm is ontstaan waarin de regering doet en laat wat het wil. Heeft ook het KZA niet teveel een afwachtende houding aangenomen, zodat alsmede daardoor een te pro-Zuid-Afrika stemming is ontstaan in dit land? 

Woordvoerder Kees de Pater beaamt dit weliswaar, maar stelt daar tegenover dat het politieke klimaat ongunstig is voor protestakties. "Wat we voornamelijk proberen op dit moment is tegeninformatie te verspreiden omdat het helemaal niet zo goed gaat in Zuid-Afrika. Daarbij speelt zowel de trainering van de Zuidafrikaanse regering een rol, alswel het geweld waarin veiligheidsdiensten en Inkatha een grote rol spelen. Wij funktioneren in een werkelijkheid waaruit blijkt dat je voor grotere akties als tegen Shell niet zo makkelijk groepen mensen op de been krijgt. Het bezoek van De Klerk in oktober vorig jaar was daar toch een duidelijk voorbeeld van. Maar we proberen wel, via lobbywerk, stukken in de krant e.d. de pro-Zuid-Afrika stemming te beïnvloeden. Het gaat eerder slechter in Zuid-Afrika dan dat er vooruitgang geboekt wordt. Het klopt niet dat we er niets aan doen, het probleem is alleen dat je momenteel niet veel meer kunt doen dan informatie verspreiden."  

Gedurende de periode dat het ANC en de Nasionale Partij hun tijd vulden met 'talks about talks', nam ook de druk af van de Nederlandse anti-apartheidsgroepen tegen de regering. Op de vraag of het KZA een te meegaande lijn gevolgd heeft ten aanzien van het ANC, raakt Kees enigszins in de war. "Nou, dat denk ik niet. Het is natuurlijk waar dat door de gesprekken die er waren en die er deels nog zijn tussen de regering en het ANC, er sterk het idee is ontstaan dat het de goede kant op gaat. Deels kan je dat wijten aan uitspraken van Mandela over De Klerk, maar tegelijkertijd heeft Mandela toch heel duidelijk gewezen op de belangrijke rol die de regering inneemt ten aanzien van het geweld. Maar een te meegaande lijn van het KZA met het ANC? Als je ons blad Amandla regelmatig leest, dan zul je meerdere artikelen zijn, tegengekomen waarin kritiek wordt geuit op het ANC en diens opbouw."  

Het KZA zit zoals gezegd momenteel midden in een kampagne van fondswerving voor het ANC. Het zwaartepunt van deze aktie ligt op het terrein van de ANC-regiokantoren in Zuid-Afrika. In straten, op pleinen en in buurthuizen, waar de manifestaties zoal plaats vinden, wordt maar weinig gerept over de huidige ontwikkeling in Zuid-Afrika. Is het momenteel niet belangrijker om de druk op de regering te gaan vergroten voordat alle sanktiemaatregelen overboord gegooid worden?  

Kees de Pater: "Er is weliswaar een noodzaak ontstaan om een massaal ondersteunde kampagne op te zetten voor behoud van de nog bestaande sankties. Een hoop mensen vinden dat dan ook, maar komen er niet meer de straat voor op. Dat kan best veranderen, als de situatie nog slechter wordt in Zuid-Afrika dan ze nu is." 

AABN 

De Anti-Apartheids Beweging Nederland (AABN) is momenteel bezig met een aantal zaken. Op dit moment is de situatie in Zuid-Afrika dermate ingewikkeld en explosief dat de AABN er grote prioriteit aangeeft om in het kader daarvan een aantal aktiviteiten te ontwikkelen. Op het moment dat we kontakt legden met Peter Hermes, tijdelijk koördinator van de AABN, was men druk in de weer om samen met het KZA en Kairos een brief samen te stellen die overhandigt zou gaan worden aan de Zuidafrikaanse ambassadeur Nothnagel, nog zo'n progressieve racist.  

In de protestbrief staan vermeldt de eisen die het ANC het Zuidafrikaanse regiem gesteld heeft in een Open Brief van 5 april j.l.: 'Het afkondigen van het verbod op het dragen van wapens tijdens demonstraties en bijeenkomsten; het ontbinden van alle doodseskaders; kreëren van menswaardige woonruimte voor hostelbewoners; instellen van onafhankelijke onderzoekskommissie naar het geweld; het zuiveren van het veiligheidsapparaat; het ontslag van de ministers Vlok en Malan.' De brief is ondertekend door politieke-, kerkelijke-, vakbonds-, anti-apartheidsorganisaties, etc. 

Een andere belangrijke zaak waar de AABN zich op richt is dat de Zuidafrikaanse regering haar beloftes aan het ANC niet nagekomen is om alle politieke gevangenen vrij te laten voor 30 april. Op dit moment zijn enkele honderden politieke gevangenen in hongerstaking gegaan en daardoor dreigt de situatie verder ontregeld te worden. Op langere termijn wil de AABN in augustus een groot seminair over 'de toekomst van de media in Zuid-Afrika' organiseren samen  met Radio Freedom. Radio in Zuid-Afrika wordt nog steeds gedomineerd door het blanke regiem. Tegelijkertijd zullen de milieu-aspekten van Zuid-Afrika behandeld worden, het meest vervuilde land ter wereld.  

Anti-apartheidsgroepen overhandigden 9 mei, de dag dat een ANC-ultimatum afliep, een protestbrief aan de Zuidafrikaanse ambassadeur. Waarom niet rechtstreeks aan de Nederlandse regering? Peter Hermes: "Dat is gebeurd op 11 april, waarin we namens de gezamenlijke anti-apartheidsorganisaties dezelfde eisen hebben gesteld aan de Nederlandse regering met de vraag de eisen over te nemen. Daarop hebben we een vrij formeel antwoord van Van den Broek terug gekregen waarin hij uitlegt wat het standpunt is van de regering inzake Zuid-Afrika en dat hij geen reden zag om dat te herzien."  

Doen jullie eigenlijk aan het ondersteunen van projekten in Zuid-Afrika? Peter: "De AABN is niet zo'n voorstander voor het ondersteunen van projekten. Voor zover we projekten hebben gehad in het verleden en ook nu nog hebben, betreft het projekten die gelijk staan met onze politieke aktiviteiten. Wij willen dat alleen maar doen als we daarmee politieke aandacht in Nederland voor Zuid-Afrika kunnen krijgen. Nu zijn we bezig met de terugkeer van bannelingen naar Zuid-Afrika en om daar een goede opvang voor te maken. Die terugkeerpolitiek is iets waarmee je tegelijkertijd de politiek van de regering mee aan de kaak kunt stellen omdat ze daar ongelooflijk traag en onzorgvuldig in opereren."  

Peter Hermes vindt momenteel het belangrijkste werk voor de mensen van de AABN weggelegd om "aandacht te geven voor de situatie van de politieke gevangenen in Zuid-Afrika, aandacht aan de ballingen-problematiek, aandacht aan het enorme geweld wat z'n weerga niet kent hetgeen het destabilisatieproces aan het ontregelen is. Dat is wellicht het belangrijkste en misschien iets minder dan konstant maar praten over post-apartheid enzo." 

REDEN TOT SAMENWERKING 

De belangrijkste anti-apartheidsgroepen die we kennen zijn het KZA en AABN, meteen ook de grootste organisaties met een vrij degelijke struktuur. KZA en AABN werken regelmatig samen en dan regelmatig in kombinatie met Kairos. Het KZA en de AABN steunen overduidelijk het ANC. Met een andere anti-apartheidsgroep, het Azania Komitee, dat vooral het PAC en AZAPO steunt, wordt nooit samengewerkt.  

Als we Sietze Bosgra namens het KZA aan de telefoon krijgen en hem de vraag voorleggen of het mogelijk zou zijn om met mensen van het KZA, AABN en Azania Komitee een diskussiegesprek te houden, reageert hij bij voorbaat al afwijzend. Hij is niet duidelijk in motivatie, maar weet wel vrij zeker dat niemand van het KZA trek zou hebben in een gesprek met mensen van het Azania Komitee. 

Wellicht heeft deze niet-koöperatieve houding iets te maken met het feit dat het ANC (KZA, AABN) een andere politieke lijn volgt dan het PAC en AZAPO (Azania). Onlangs tekenden vertegenwoordigers van het ANC en PAC een overeenkomst om beter te gaan samenwerken. Zou het dan wellicht ook niet voor de hand liggen als ondersteunende anti-apartheidsgroepen in Nederland pogingen ondernemen om nader tot elkaar te komen? 

Peter Hermes van de AABN legt op zijn manier uit waarom deze anti-apartheidsgroep nog niet het Azania Komitee heeft kunnen (willen) vinden. "In augustus is er een patriottische konferentie belegd, waar alle anti-apartheidsorganisaties in Zuid-Afrika aan mee zullen doen, wellicht uitgezonderd Inkatha. Er zal op die bijeenkomst gepraat worden met als voornaamste doel de horloges zoveel mogelijk gelijk te kunnen zetten, een goede zaak en ook strategisch belangrijk. Ik zie eigenlijk niet zo wat dat te maken heeft met de anti-apartheidsorganisaties in Nederland.  

"Zelf wil ik eigenlijk geen onderscheid maken tussen PAC en ANC, alleen het Azania Komitee. Dat is een hele kleine klub in Rotterdam, die voor zover ik weet nooit met ons kontakt heeft opgenomen. In hun blaadje met een kleine oplage verschenen in het verleden wat stekelige stukjes, maar daar hebben we nooit op gereageerd. Ik zou niet zo weten wat wij op dit moment met het Azania Komitee zouden moeten doen wat winst op kan leveren voor de anti-apartheidsstrijd.  

"Op zich zijn het KZA en de AABN veruit de grootste organisaties op dit terrein en vanuit de AABN hebben wij altijd gestreefd naar een zo'n groot mogelijke verbreding. Maar dat betekent niet zozeer dat je gaat zoeken naar allerlei anti-apartheidsgroepjes, meer naar vakbonden, kerken, jongerengroepen enz. om die achter je standpunten te krijgen. Dat is een lobby geweest die, zeg maar tot aan de vrijlating van Mandela vrij goed gewerkt heeft. Daarna is de situatie veel ingewikkelder geworden en is de regering ongelooflijk snel afgekoerst op het verzachten van de sankties. Dat vinden we natuurlijk buitengewoon jammer, maar op Europees niveau zat het er aan te komen." 

AZANIA KOMITEE 

Het Azania Komitee is momenteel druk doende een informatietour door Nederland voor te bereiden, waarvoor vertegenwoordigers van AZAPO een bijdrage zullen leveren. Doel daarvan is om Nederlanders te informeren over de huidige ontwikkeling in Zuid-Afrika en zeker naar aanleiding van de hervormingen en wat die nou precies betekenen. Verder om uit te leggen waarom sankties nog nodig zijn en om aandacht te vragen voor de nog vastzittende politieke gevangenen. 

Wat vindt Marjan Boelsma van het Azania Komitee momenteel belangrijk om te doen als anti-apartheidsgroep. Marjan: "Het is belangrijk dat de solidariteitsgroepen met Zuid-Afrika hier uitleggen aan de mensen dat sankties niet opgeheven dienen te worden. Dat er aktie gevoerd moet worden, ook naar de Nederlandse regering toe omdat zij gewoon verkeerd zijn geweest om die sankties nu al op te gaan heffen en dat dat weer teruggedraaid gaat worden en uitgebreid. De bevrijdingsbewegingen ANC, PAC en AZAPO vragen daarom."  

Het Azania Komitee bestaat uit een klein klubje vrijwilligers en dat heeft z'n beperkingen. "We kunnen onmogelijk een sanktiebeweging opzetten, aan ons ontbreekt een struktuur als die het KZA en AABN kennen. Zo'n infotour opzetten kost al veel tijd." Het Azania Komitee voelt, in tegenstelling tot het KZA en AABN wél voor een betere samenwerking met deze organisaties. "Maar we moeten eerst zorgen dat er een goede tour komt door Nederland met mensen van AZAPO. Dan is het belangrijk wat er in augustus gebeurd in Zuid-Afrika op het kongres van anti-apartheidsorganisaties. Hopelijk ontstaat er dan een breed front. Vanuit die situatie zou je hier in het najaar kunnen gaan werken aan samenwerking met anti-apartheidsgroepen." 

HIVOS EN POST-APARTHEID 

Het HIVOS is in 1968 opgericht om vanuit humanistische beginselen een strukturele bijdrage te leveren aan ontwikkelingssamenwerking. Inmiddels worden 400 ontwikkelingsorganisaties in de derde wereld gesteund bij de uitvoering van hun projekten. Veelal zijn dat projekten op het platteland die gericht zijn op ekonomische verzelfstandiging, scholing en vorming, gemeenschapsontwikkeling en organisatie. 

HIVOS zit vanaf '86 in Zuid-Afrika en steunen daar zo'n dertig organisaties, gekoncentreerd in drie gebieden: rondom Durban, Johannesburg en Kaapstad. Financieel besteedt men momenteel 4 miljoen gulden aan deze projekten en men hoopt dit totaalbedrag in de loop van '92 te vergroten tot 6 à 7 miljoen. Deze gesteunde Zuidafrikaanse organisaties richten zich op de plattelandsontwikkeling en alles wat met de mensenrechtensituatie te maken heeft, inklusief de media en dat soort zaken. Een derde aspekt is de training 'human resourches development' (vormingswerkers). Het HIVOS heeft zich van begin af aan niet gebonden aan één specifieke politieke organisatie. De meeste door hen gesteunde projekten zijn niet partij-politiek. 

Als onderdeel van de Post-Apartheid kampagne, organiseerde HIVOS een manifestatie in Paradiso. Vertegenwoordigers van het SACCC (South African Community Cultural Centre, een organisatie van in Nederland verblijvende Zuidafrikaanse ballingen) leverden die avond kritiek op de, in hun ogen te positieve houding van HIVOS t.a.v. Zuid-Afrika.  

We vroegen Rob Rozenburg van HIVOS wat hij van de kritiek vond: "De kritiek van het SACCC was met name gericht op onze uitspraak over het sanktiedebat, wat ons inziens tot het verleden lijkt te horen. Wij hebben die konklusie misschien iets sneller getrokken dan veel andere organisaties in Nederland, min of meer een strategische keuze. We denken dat het niet verstandig is te blijven gokken op een strategie die gedoemd is te mislukken."  

Betekent dit voor HIVOS dat alle sankties nu mogen worden opgeheven? "Nee, zeker niet. We konstateren dat een groot deel van het sanktiepakket verdwenen is en we vinden dat onterecht. Het is te snel,. Nederland en andere Europese landen hadden meer naar Mandela en andere zwarte leiders moeten luisteren. We konstateren dit en dus vinden we het niet langer verstandig om vast te blijven houden aan de sankties. Tegelijkertijd zeggen we natuurlijk over de sankties die er nog wel zijn, met name het wapenembargo en de sportboykot en nog een deel van het '85-pakket van de EEG, dat we die zeker niet moeten loslaten."  

Waar zitten nu de knelpunten tussen het SACCC en HIVOS? "Ik denk dat het SACCC bereid is om die sankties die wel opgeheven zijn, zoals kolen, staal, olie en Krügerrands, om daar nog steeds voor te vechten. Wij zeggen: die slag hebben we verloren en laten we ons koncentreren op die sankties die er nog liggen en waarmee we nog winst kunnen halen. Daar ligt ons verschil met het SACCC. En niet in onze appreciatie van het werk van De Klerk, want het nodige wantrouwen is momenteel zeer op z'n plaats." 

Als de onderhandelingen met De Klerk op niets uit zullen lopen, hetgeen niet ondenkbaar is en sankties weer hard nodig zullen zijn, blijft HIVOS dan projekten ondersteunen in Zuid-Afrika? 

Rob Rozenburg: "De keuze van ons voor het partikuliere kanaal plaatst ons los van wat de overheid doet. Alleen dan wanneer de overheid het werk van partikuliere organisaties onmogelijk zou maken, zou dat reden kunnen zijn om te vertrekken. Maar als je ziet wat organisaties als HIVOS, NOVIB en anderen hebben gedaan in het verleden in landen als Chili, El Salvador, Honduras, etc. ten tijde van de binnenlandse repressie, dan bleek de oppositie blij te zijn met die steun op dat moment. Relatief gezien zijn toen nog de beste dingen gedaan door buitenlandse organisaties, in de hoogtijdagen van de diktatoriale repressie. Ook omdat we als een van de zeer weinigen steun verleenden in die periodes. 

In Zuid-Afrika steunen we organisaties die allemaal wettelijk geregistreerd staan in Zuid-Afrika, we hebben niks te verbergen... Rechtstreeks heeft HIVOS geen last, wat weer niet wil zeggen dat alle NGO's (Non Government Organisation) in Zuid-Afrika het zo makkelijk hebben. Er zijn natuurlijk allerlei soorten problemen. Sommigen worden geïntimideerd door lokale politie of groepen, anderen hebben juridische problemen. Het Vrije Weekblad krijgt momenteel de ene rechtszaak na de andere, waardoor het regiem de krant op die manier financieel uitput." 

Niko & Alex 

Dit was het derde en voorlopig laatste artikel over Zuid-Afrika, waarvoor we gebruik hebben gemaakt van informatie uit Amandla, Azania Cuttings, HIVOS-Nieuwsbrief; Anti-Apartheidskrant, NN, NRC-Handelsblad, Telegraaf en de Volkskrant. Eerder verscheen 'Het Geroofde Land' van Marjan Boelsma in NN #82 (18-4-91) en 'Van Strijd naar Opbouw' in NN #83 (2-5-91).