UIT: NN #81 van 4 april 1991

'Gooi de kontroleur de trap af'

Er loopt weer een campagne voor het betalen van de omroepbijdragen. Met high-tech en moralistische praatjes wordt de zwartkijker en -luisteraar onder druk gezet.

'Kijk- en luistergeld is een wettelijke plicht' kopt een folder uit een rek in het postkantoor. 'Een halve eeuw geleden besloot de overheid dat iedereen die thuis een radio had, elk jaar luistergeld behoorde te betalen. Dit werd in een wet vastgelegd', vervolgt de tekst vaderlijk. Inderdaad, in een wet vastgelegd... een halve eeuw geleden... Om precies te zijn in januari '41 werd het luistergeld ingevoerd.

'De overheid' waar de folder zich zo gezag afdwingend op beroept, dat zijn de Duitse bezetters en hun NSB-stroman Rost van Tonningen. Die werkten toen naar een 'rijks-omroep' die in de loop van '41 werd ingevoerd. Het was verboden naar andere dan Nederlandse en Duitse zenders te luisteren. Toen dat verbod niet hielp moesten in 1943 de radio's worden ingeleverd. Het systeem van luistergelden zal ongetwijfeld een nuttige inventarisatie van toestellen hebben opgeleverd.

Mijn grootouders haalden vanaf die tijd hun radio regelmatig onder de vloer vandaan om naar Radio Oranje te luisteren. Mijn moeder kent nóg allerlei anti-Duitse spotliedjes dankzij deze piraat.

In 1937 werd de Vrijzinnige Radio Omroep onder druk van het opkomend nationaal-socialisme van de ether uitgesloten. Ook na de oorlog keerde ze niet meer terug, want omroepen mocht alleen nog maar met een vereniging met minimaal zoveel leden of vanuit het buitenland, en inmiddels als lokale omroep en in nog wat bijzondere gevallen. O.a. politieke vrije radio's en TV's zijn in Nederland illegaal en zijn nog in de tachtiger jaren met barrikades op straat verdedigd. Hoewel een vergelijking met de periode '40-'45 natuurlijk van geen kanten opgaat.

Voor radio en tv samen is de omroepbijdrage fl. 168 per jaar en voor radio alleen fl. 49,-. Je krijgt geen vrijstelling voor een tuner-versterker die je alleen hebt gekocht voor de versterker of voor de videorecorder die je alleen gebruikt om videofilms te draaien. Ook als je alleen piraten of buitenlandse zenders ontvangt moet je dokken. En hoewel je met een laag inkomen bijvoorbeeld de onroerend goed belasting van een paar tientjes krijgt kwijtgescholden, geldt dat niet voor de omroepbijdrage.

CONTROLE GRATIS!

Omdat bijna iedereen toch radio en tv heeft ligt het voor de hand af te stappen van een ingewikkeld en duur innings- en kontrolesysteem en de omroep te financieren uit de algemene belastingpot en kontributies van leden. Maar burokratieën hebben de neiging zichzelf in stand te houden.

"Vanaf 5 april werken we met een geautomatiseerd systeem", vertelt een voorlichter met lichte trots in zijn stem. "Vroeger waren onze gegevens vaak verouderd. Er komen nogal veel verhuizingen voor, vooral van één-persoonshuishoudens. Nu kunnen we de geregistreerden afzetten tegen de postkades. Verhuizingen hebben we binnen twee dagen verwerkt."

De folder maakt je medewerking aan dit kontrole-systeem bijna tot een blijde gebeurtenis: 'Zodra u precies weet wanneer u verhuist, gaat u even naar het postkantoor. Daar kunt u gratis het zogeheten Verhuisbericht krijgen.'

De Dienst Omroepbijdragen heeft 139 kontroleurs op pad. Ze kontroleren per jaar 200.000 adressen. Ze hebben opsporingsbevoegdheid. Als je weigert ze binnen te laten kunnen ze met de politie terugkomen. Als je je toestel intussen verstopt "zijn er altijd wel sporen", meent de voorlichter. Van de 200.000 bezoeken leiden er 1500 tot een proces verbaal waar justitie aan te pas komt. De rest betaalt, zegt de voorlichter. Er zijn bijna één miljoen wanbetalers, dus zo'n vaart hoeft het niet te lopen. Het is duidelijk een vijfjarenplan.

SNEEUWBAL

Ook in het verleden waren er kontroleurs aktief. Ik herinner me smakelijk anekdotes over telefoonsneeuwballen waarmee mensen elkaar waarschuwden en ouwe radio's die het raam uitvlogen, de gracht in rond de Krakeelhof, een Delfts studentenkomplex. En een kontroleur die een toestel nog net de weg tussen raam en gracht zag afleggen.

'Programma's moeten worden bedacht, gemaakt en uitgezonden', legitimeert de folder de omroepbijdragen, 'ook daar zijn dagelijks talloze mensen mee in de weer. Onderzoekers, programmamakers, regisseurs, redacteuren, presentatoren, verslaggevers.'

Om het medium beter te leren kennen besluit ik een Hilversumse zender op te zoeken. Een mevrouw vertelt dat ze een rollade heeft gereserveerd bij de Keurslager, voor de feestdagen. Een meneer in een oase staat oog in oog met een slaapkamer. Dat is reclame. Later verdient een andere mevrouw in een telefoonspelletje een Nederlands sprekende, digitaal afleesbare weegschaal. Ze had niet de namen kunnen raden van twee ijsbeertjes maar dat was toch goed omdat ze nog geen namen hebben.

Er zijn grenzen aan wat je moet doen voor een stukje in NN. Snel draai ik de knop om. Een paar uur later probeer ik het nog eens. Een vrouw zingt een kitscherig lied. Ze blijkt gestegen van 92 naar 75 op een lijst die de TROS heeft samengesteld samen met Bureau Intomart onder auspiciën van de Buma-Stemra. Een zwarte lijst wat mij betreft. Dat ik de radio uitzet helpt dit keer niet. De muur tussen mij en de buren is nogal dun. Zal ik ze aangeven?

Peter van Ostade