UIT: NN #77 van 21 februari 1991  

el salvador 

De ontwikkelingen in El Salvador blijven eenieder die ze kan volgen verbazen. De afgelopen weken is er, na maanden van militaire konfrontaties, ineens een stroomversnelling in de onderhandelingen tussen regering en verzet gekomen, terwijl over een kleine maand weer verkiezingen gehouden moeten worden. 

onderhandelingen 

De onderhandelende partijen zijn gezamenlijk afgestapt van de grote, openlijk aangekondigde onderhandelingsrondes. Die mislukten steeds omdat ze veel te topzwaar waren, en het leger elk resultaat wist te torpederen. De onderhandelingen van nu zijn een serie snel opeenvolgende 'informele gesprekken', waar topfiguren aan meedoen zodat ze wel degelijk gewicht hebben.  

De speciale VN-bemiddelaar Alvaro De Soto vloog frekwent heen-en-weer, wat aangeeft dat er schot in de zaak zit. Alleen wil tot nu toe niemand vertellen hoever 'we' zijn (volgens het onderhandelingsverdrag mag alleen de VN als eerste naar buiten treden). Het is wel duidelijk dat men nu onderhandelt over het zo gevoelige punt van het inperken van de macht van leger en ontmantelen van repressie-organen, en bestraffing van schuldigen aan mensenrechtenschendingen.  

Eind vorig jaar verklaarde het FMLN-verzet dat de regering en het leger de onderhandelingen niet serieus voerden. Op 20 november begon het FMLN met het opvoeren van de militaire akties, met het doel de onderhandelingen uit het slop te halen. Daags daarna kwamen de Verenigde Naties met een evaluatie van de onderhandelingen, die grotendeels overeenkwam met die van het Verzet. De VN diende een eigen voorstel in voor voortgang van de besprekingen, waarin ook het aanpakken van de macht van het leger centraal staat. Dat gegeven, en de ongekende militaire kracht die het verzet weer tentoonspreidde, heeft de regering waarschijnlijk gedwongen nu verregaande toezeggingen te gaan doen. 

Als de onderhandelingen resulteren in een akkoord, zal El Salvador het eerste land zijn waar de guerrilla de machthebbers gedwongen heeft om officieel een machtsdeling te erkennen. Het zal garanties opleveren voor tal van politieke vrijheden voor de oppositie. Want anders dan in andere landen, heeft het verzet zich nooit verplicht de wapens in te leveren. Een akkoord zal op korte termijn hoogstens vergezeld gaan van een wapenstilstand, waarbij ook het leger zware restrikties in acht zal moeten nemen. 

Maar zover is het nog niet: voorlopig vallen er nog gemiddeld zo'n 100 doden per maand in de interne oorlog in het kleine land. Op een nacht in januari werd in een krottenwijk net buiten de hoofdstad een hele familie van 14 mensen afgeslacht in wat de regering (en daarna ook de Volkskrant) noemde een 'familievete'.  

Maar onder meer het aartsbisdom heeft verklaard dat er bewijzen zijn dat het leger het gedaan heeft en ook andere getuigen beweren dat het leger de buurt bezet hield toen het gebeurde. Twee advokaten die werkten aan het onderzoek naar de moord op de acht mensen van de UCA-universiteit (waaronder 6 Jezuïeten) zijn publiekelijk opgestapt. Ze hebben verklaard dat ze door de Amerikanen en de regering alleen maar tegengewerkt worden, en hebben voor hun veiligheid het land verlaten. 

offensief verzet 

De aanvallen van het verzet die op 20 november vorig jaar begonnen, zijn vernietigend voor het leger geweest. Het FMLN zette voor het eerst een wapen in, dat het beweerde al veel langer te hebben: luchtdoelraketten. Helikopters en zelfs straaljagers van het leger werden daarmee naar beneden gehaald, waardoor voor het eerst de luchtmacht geen betrouwbaar wapen meer was.  

De oorlog tegen het verzet was onder leiding van de VS namelijk steeds meer gaan steunen op de luchtmacht, voor verkenning, troepenvervoer en beschieting en bombardementen. Met 'volkswapens' kon je vrij weinig doen tegen die laffe vliegtuigen. Nu dus wel, en in totaal werden in een maand 16 vliegtuigen vernield. 

De bevolking op het platteland merkte dit onmiddellijk. Mensen in dorpen in 'opstandige gebieden' vertelden dat het voor het eerst sinds jaren was, dat er wekenlang geen vliegtuigen of helikopters over kwamen scheren. De operaties van het leger op de grond namen ook drasties af: zonder steun uit de lucht willen de militairen niet.  

Het ontbreken van luchtsteun was ook een van de oorzaken van een van de grootste nederlagen van het leger ooit. Op 10 december werd het gehele (elite!) Bataljon Bracamonte door het verzet over de grensrivier Sumpul naar Honduras gejaagd. Daarbij sneuvelden minstens dertig soldaten. Bracamonte is één van de zes elitebataljons, de trots en steun van het leger, speciaal opgeleid in de VS.  

De Hondurese regering maakte alles nog erger door moeilijk te gaan doen over de aanwezigheid van vreemde troepen op haar grondgebied, om daarna als gebruikelijk de helpende hand toe te steken. Volgens het FMLN zijn in november en december 1990 minsten s 1000 soldaten 'buiten gevecht gesteld'. De regering geeft het verlies van 500 manschappen toe. 

Op 2 januari van dit jaar haalde El Salvador voor het eerst sinds tijden weer eens de voorpagina van de kranten in Nederland. Er waren twee Amerikaanse militairen vermoord. Ze waren met een legerhelikopter overgevlogen en door het verzet naar beneden gehaald. Een derde 'adviseur' had de crash niet overleefd, die andere twee wel en ze werden door guerrillas doodgeschoten. 

De omstandigheden waaronder dit gebeurde zijn niet helemaal duidelijk –het verzet heeft de executie toegegeven en de verantwoordelijken vastgezet voor berechting in bijzijn van diverse waarnemers- maar het gekrakeel rondom de 'moord' was kenmerkend.  

Enkele weken eerder had de Amerikaanse solidariteitsbeweging onthuld dat er vaak zo'n 150 Amerikaanse adviseurs in El Salvador zijn. Het Congres heeft ooit bepaald dat het er maximaal 55 mogen zijn, maar dit plafond wordt op allerlei manieren omzeild. Bijvoorbeeld door ze over te vliegen uit bases in Honduras, zoals met deze drie zwaar bewapende heren het geval was.  

Op dezelfde dag ontdekte de Nicaraguaanse regering dat een deel van de luchtafweer van het verzet in El Salvador geleverd was door militairen van het Sandinistiese leger. Het FMLN heeft namelijk twee tiepes raketten benut, SAMs en Red Eyes. Van een van de SAMs kon een serienummer ontcijferd worden, en de Sovjet-Unie zocht uit dat ze dat ding in '86 aan Nicaragua geleverd hadden. Het FMLN heeft na enkele weken 17 van de van de Sandinisten gekregen raketwerpers publiekelijk teruggegeven. 

Bush heeft de beide incidenten benut om de gekorte militaire hulp aan El Salvador weer te herstellen. In oktober had het Congres in grote meerderheid besloten dat de hulp aan het Salvadoraanse regime (voornamelijk als straf voor de moord op de Jezuïtiese priesters) met de helft te beperken. 

Voor het eerst sinds tien jaar stemden toen de demokraten tegen het Salvadorbeleid van de regering, en het was mede het resultaat van hardnekkig aktievoeren door de solidariteitsbeweging. De motie was echter dusdanig dat het aan de regering was om te beslissen de gekorte hulp alsnog te sturen, waarna slechts een 2/3e meerderheid dat weer ongedaan kan maken.  

Op 15 januari, de avond vóór het uitbreken van de Golfoorlog, nam Bush het verwachte besluit. zijn argumentatie: het verzet krijgt steun uit het buitenland en treft de burgerbevolking (!) Daarbij willen de VS betere vliegtuigen naar Salvador sturen. Washington stuurde dit jaar al drie A-37 bommenwerpers en zes UH-lM 'gunships' (schiethelikopters). 

verkiezingen 

Op 10 maart zullen er verkiezingen zijn, voor gemeentes en voor het parlement (dus niet voor de president). Verkiezingen in El Salvador zonder dat er wat verandert aan de repressie, zijn nogal zonder betekenis. Zo worden ze dan ook beschouwd door het merendeel van de Salvadoranen, er is niet veel verschil met vorige, toen het verzet opriep om te boykotten wat meer dan de helft van de mensen ook deed. 

Toch zullen ze dit keer anders zijn, omdat er nu druk onderhandeld wordt over politieke veranderingen in de maatschappij. Niemand verwacht dat er akkoorden gesloten zullen worden vóór de verkiezingen, maar de kaarten liggen nu al anders, en de onderhandelingen hebben de oppositie al meer ruimte gekreëerd dan sinds lang bestond. Men blijft de verkiezingen dan ook beschouwen als een farce, volledig gedomineerd door extreem-rechts.  

Maar er zal erg veel aktiviteit zijn van de oppositie, en velen verwachten dat links samen met de christendemokraat (die tussen '82 en '89 de plaatselijk zetbaas van de VS waren) de ARENA-regering de meerderheid zal ontnemen. Ook is er kans dat tal van gemeenten door links gewonnen zullen worden. De verkiezingen van tien maart worden voorlopig gezien als weer een nieuw front waarmee El Salvador politiek opengebroken wordt. De macht van Yan kees, politici en doodseskaders zal er nog een klap bovenop krijgen. 

De sociaaldemokraat Guillermo Ungo van de linkse koalitie Convergencia Democratica, legde treffend uit hoe de verkiezingen moeten zien: "wat hebben wij aan één dag zonder repressie als er gestemd moet worden, terwijl alle overige dagen het dragen van T-shirt van mijn partij al een doodsvonnis kan betekenen?".  

Kampagnevoeren voor links is nog steeds levensgevaarlijk, maar bij de officiële media is het zelfs onmogelijk. Twee weken geleden werd het laatste dagblad dat enigszins onafhankelijk berichtte opgeblazen. Er heeft geen woord over in de Nederlandse landelijke pers gestaan, maar voor El Salvador is het een ramp.  

De krant 'Diario Latino' was de oudste krant van het land. Heel lang was er niets bijzonders mee (gewoon regeringsgetrouw), maar vorig jaar ging ie failliet en toen hebben de journalisten en drukkers de gebouwen bezet en hem in eigen beheer voortgezet. In een gebarrikadeerde redaktieruimte werd bijna een jaar lang dagelijks een krant gemaakt zoals Salvador die jarenlang niet gezien had; ook de mening van het verzet van andere linkse groepen werd verslagen en het vredesvoorstel van het FMLN werd integraal afgedrukt.  

Ze werden op alle manieren tegengewerkt, de krant was moeilijk te vinden op straat. Eind vorig jaar kwam een van de journalisten, samen met een medewerker van het weekblad, om het leven bij een zeer suspekt auto-ongeluk. Nu is de krant dus met brandbommen een voorlopig zwijgen opgelegd, al zijn er geruchten dat de makers weer van vooraf aan willen beginnen. Hoe moet je in dat land nou een kampagne voeren.  

Aan de verkiezingen zal deelgenomen worden door de extreemrechtse regerende ARENA, de Christendemokratiese PCS het 'kleinlinkse' convergencia Democratica en nog een stel splinters. Als er geen rare dingen gebeuren, zoals een plotselinge rechts repressie-offensief, zullen de verkiezingen voor het eerst sinds tien jaar onder relatief rustige omstandigheden gehouden worden. 

El Salvador wordt langzaam maar heel zeker uit de klauwen van de fascisten en grootgrondbezitters gehaald. Teruggekeerde vluchtelingen hebben op eigen kracht tientallen dorpen opgebouwd (zogenaamde repoblaciones), die in gebieden liggen waar niet het leger maar het verzet het voor het zeggen heeft. 

Dat betekent dat de taktiek van de verschroeide aarde van het Pentagon definitief mislukt is. De massabewegingen bloeien weer, het verzet is militair sterker dan ooit. Washington heeft voor het eerst sinds jaren het congres tegen zich wat haar El Salvador-beleid betreft. Het betekent dat de strijd intensief gevoerd wordt, en dat niemand dat moedige landje in de achtertuin van Uncle Sam mag vergeten. 

ULTIMATUM