UIT: NN #74 van 24 januari 1991       

Onderzoek naar extreem-rechts 

We hadden onlangs een gesprek met Pieter en Ronald van het Fascisme Onderzoeks Komitee (FOK), een groep mensen die zich gespecialiseerd heeft in het in kaart brengen van extreem-rechts in Nederland. In het volgende nummer plaatsen we deel 1 van een interview met mensen uit Leipzig, die een aktieve rol vervullen in het verzet tegen fascisme.  

Wanneer ontstond het FOK en wat doen jullie zoal? 

Pieter: "Het FOK is ontstaan vanuit de kraakbeweging in 1979. Het hield zich in eerste instantie bezig met het onder de loep nemen van knokploegen, die in die tijd regelmatig opdoken bij net gekraakte panden. Daaruit bleek dat sommige knokploegen konnekties hadden met fascisten van de Centrum Partij. Daardoor zijn we ons min of meer vanzelf met onderzoekswerk bezig gaan houden binnen georganiseerde fascistische kringen. Het spitwerk binnen de Centrum Partij verschoof naar extreem-rechts in het algemeen. In de beginperiode van het FOK hielden we nog alles bij, maar later zijn we ons gaan spe­cialiseren op bepaalde onderdelen."  

"Het meeste materiaal waar we op stuiten, verdwijnt in het archief. Van tijd tot tijd schrijven we artikelen over specifieke groepen of gebeurtenissen, die dan in alternatieve tijdschriften gepubliceerd worden. Zoals Afdruk, tijdschrift tegen racisme en diskriminatie. Of we spelen info door aan journalisten werkend in de mediawereld. Als het materiaal belangwekkend is, brieven we ze door aan die groepen, die er belang bij hebben om het in handen te krijgen. Verder stellen we brochures samen over wisselende thema's. En niet te vergeten, het doorsluizen van info aan aktiegroepen die daar mee aan de slag zouden kunnen. Heel af en toe krijgt justitie via via gegevens van ons in handen." 

O ja, noem eens een voorbeeld?  

Pieter: "Op een gegeven moment kwamen we er achter waar zich het verzendhuis van de weduwe Rost van Tonningen bevond. Vanuit die plek werd haar fascistische tijdschrift verzonden. Via mensen die weer konnekties hebben met bepaalde personen binnen justitiële kringen, kwam bij justitie de betreffende info terecht. Vervolgens deed de politie een inval in dat verzendhuis. In een aantal gevallen heeft het doorspelen van info geleid tot vervolging van bepaalde rechts-extremisten. Maar zelf zie ik die samenwerking met justitie niet zo erg zitten..."  

Ronald: "....nou, daar zijn de meningen momenteel over verdeeld binnen het FOK..." 

Pieter: "....ja, dat is waar. Verder spelen we dus materiaal door aan aktiegroepen. Een herkenbaar voorbeeld is Kedighem. Aan die aktie namen vele groepen deel. Onze taak was om uit te zoeken wat de gevolgen zouden kunnen zijn van een geslaagde fusie tussen de Centrum Partij en de Centrum Demokraten in '86. Onze inschatting was op dat moment dat een dergelijk samenwerkingsverband een grote kans van slagen had. Het was dus zaak voor antifascistische groepen om die oprichtingsvergadering te verstoren. We kwamen er achter dat die in een hotel nabij Kedighem plaats zou vinden. Nu, het is bij jullie ongetwijfeld wel bekend hoe die verstoring verlopen is. Natuurlijk was het niet zo gelukkig dat er brand uitbrak, maar voordeel daarvan strekt zich uit over jaren. Er worden vrijwel geen zaaleigenaren meer bereid gevonden om hun ruimte ter beschikking te stellen aan extreem-rechtse groepen. Achteraf hebben we via interne bronnen vernomen dat een fusie ook zonder verstoring mislukt zou zijn." 

Jullie lopen een bepaald risiko met het onderzoekswerk, in geval extreem-rechts er achter komt wie jullie zijn. Wel eens bedreigd geweest of iets dergelijks?  

Ronald: "Tja, van tijd tot tijd krijg je in de postbus de gebruikelijke brieven met teksten als "we komen jullie halen". In het verleden ben ik persoonlijk bedreigd geweest, maar dat hield snel op toen we dat persoon achterhaald hadden. Onze privé-adressen zijn nog niet bekend in de extreem-rechtse hoek."  

Toch enigszins verbazingwekkend na al die jaren dat jullie al bezig zijn met dit werk. Jullie wonen processen bij van extreem-rechts, ze zouden ondertussen jullie gezichten moeten herkennen?  

Ronald: "Ja, maar daar gaan meer mensen naar toe en van ons gaan niet steeds dezelfde mensen. Ehh, een aantal gezichten van personen van het FOK zijn bij verschillende mensen bekend." 

Pieter: "Het blijkt gewoon dat extreem-rechts uit domkoppen bestaat. Tot tweemaal toe hebben ze een soort van informatiedienst over links opgezet en beide keren hebben wij ontdekt wie daar achter zaten. Zo was er een klub mee bezig in Eindhoven en een aantal mensen van de Centrum Partij. Daar publiceren we dan over zodat hun werk nutteloos wordt." 

Er verschijnt zelden informatie over het FOK zelf? 

Pieter: "Dat klopt. Omdat we bang zijn dat van daaruit te analyseren valt hoe we werken, hoe we aan materiaal komen, enz. Wat dat betreft hebben jullie met dit interview een primeur..." 

Ronald: "...ja, want als zelfs de BVD aan glasnost doet, waarom zouden wij dan achter blijven." 

Waar is het moment van afhankelijk dat jullie besluiten bepaalde gegevens te publiceren? 

Ronald: "Deels de aktualiteit. Momenteel zijn we bezig met een klub die zich tot voor kort richtte op de zgn. vervolgde christenen in Oost Europa. Die moeten nu hun werkterrein verplaatsen, naar bijvoorbeeld joodse mensen of zigeuners, met gebruik van bepaalde diskriminerende teksten. Ja, dat heeft wat minder met de aktualiteit te maken. Op een gegeven ogenblik stuit je op nieuwe informatie en daar maak je een verhaal van omdat je het zinvol vindt dat de info verspreid wordt." 

Pieter: "Meestal sturen we de artikelen dan ook naar de bewuste groepen toe die we hebben belicht. Meestal vinden ze dat heel vervelend. Zoals een klub als ABC (Appèl Bestrijding Criminaliteit, waarover je meer kunt lezen in Afdruk #61- red.), daar wisten we vrij veel van. ABC deed naar buiten toe alsof ze een nette klub waren, ze dachten dat ze alles heel netjes afgedekt hadden..." 

Ronald: "...ja, die deden aan de afgelopen raadsverkiezingen mee..." 

Pieter: "...we gaven onze info door aan het Fries Anti-Fascisme Komitee en die op hun beurt weer aan journalisten van de regionale krant. Die maakten daar leuke artikelen van en prompt dreigt de leider van het ABC met kort gedingen en noem maar op. De gegevens klopten allemaal, maar hij vond het niet leuk en onbetamelijk." 

Van welke groep(en) gaat op dit moment de meeste politieke dreiging uit?  

Ronald: "Het OSL (Oud Strijders Legioen), heel duidelijk. De Centrum Demokraten is te marginaal en een figuur als Janmaat kan het gewoon niet. Het OSL heeft een vrij charismatische leider, Prosper Ego, en ze hebben ingangen bij de top van het leger, justitie, politie en in de politiek. Ze hebben invloed bij een heel stel kamerleden en bij wat er allemaal aan oud-ministers rondloopt. Terwijl de ideologie van het OSL puur racistisch is." 

Pieter: "Het OSL is weliswaar geen politieke partij, maar een organisatie met invloedrijke leden. Het ledenaantal neemt overigens wel af hoor. In de tijd dat er protestakties gevoerd werden tegen het OSL, hadden ze nog gemiddeld 1400 mensen op hun landdagen terwijl ze nu met 400 mensen blij mogen wezen. Zo zie je maar weer, als er weinig tegen geprotesteerd wordt dan vallen ze uit elkaar. Maar die afnemende belangstelling heeft natuurlijk ook te maken met de veranderde Oost-West verhouding." 

Is dat laatste niet een meer reële oorzaak dan de vermindering van de antifascistische protesten?

Pieter: "Ja..., maar soms heb ik wel eens het idee dat we met protest juist reklame staan te maken voor een bepaalde klub. Dat we daardoor júist mensen erop attent maken van het bestaan van een dergelijke klub en die hun ideeën ook aanhangen." 

Vanuit welke groepen gaat de grootste fysieke dreiging uit op dit moment?  

Pieter: "Dan denk ik al gauw aan het ANS (Aktiefront Nationaal Socialisten). Die bestaan weliswaar slechts uit 15 georganiseerde leden, maar ze hebben in sommige steden groepjes meelopers. Zoals in Groningen, die regelmatig de voetbalwedstrijden van Groningen bezoeken en na afloop samen met Eite Homan of wat anderen de stad in gaan om weet ik wat uit te halen. Nou, het gekraakte en inmiddels ontruimde kompleks WNC was een geliefd projekt bij deze lieden. Het JFN (Jongeren Front Nederland) is officieel opgeheven. De leider daarvan, Stuart Mordaunt, heeft de leden opgeroepen over te stappen naar CP'86. Een aantal daarvan zijn hem gevolgd. Binnen de CP waren ze laaiend enthousiast van deze nieuwe 'stroom' van jonge leden. Afgelopen zomer had het JFN 156 leden, waarvan er vrij veel rond Den Haag wonen. Bij de voetbalklub Vitesse in Arnhem had het JFN een vrij sterke aanhang, maar dat is flink afgenomen inmiddels. Georganiseerd šstelt het JFN niet veel voor." 

Als je terugblikt naar de ontwikkeling van dergelijke klubs de afgelopen 10 jaar, wat kun je dan zeggen over hun potentieel?  

Ronald: "De laatste jaren zijn ze weer iets aan het groeien, maar in '83-'84 hadden een heel stel groepen een eigen hoogtepunt. Zoals de Centrum Partij, het toenmalige klubje rond Rost van Tonningen, het JFN. Centrum Partij is daarna in hoog tempo bergafwaarts gegaan door interne ruzies. Een klub als Nederlandse Volks Unie (NVU) is door justitie vrij fanatiek aangepakt, waar ze maar te pakken waren. De groep rond Rost van Tonningen werd aangepakt door justitie, waarna ze zelf hun ledenbestand grondig geschoond hebben. Uit paranoïa en als gevolg van onderlinge konflikten. Het JFN als vierde relatief grote groep van de heel extreem-rechtsen zijn nog een tijdje doorgegaan. Ja, als je bij elke folderaktie opgepakt wordt met de kans op een behoorlijke straf, dan is de lol er ook vrij snel vanaf. Dus dat is ook steeds minder geworden." 

Werken jullie met informanten om aan informatie te komen? 

Pieter: "Ja, als je dat zo wilt noemen. We hebben gewoon onze kontakten binnen een aantal groepen. En vaak blijkt het dan zo te zijn dat de BVD hen ook al benaderd had om inlichtingen te verstrekken over aktiviteiten van bijvoorbeeld het JFN. Op de een of andere manier willen bepaalde personen binnen die klubs interessant zijn. Uiteraard beschermen we onze bronnen wel, soms zoeken de informanten zelf de publiciteit op. Zo was er iemand die het volledige ledenbestand van de weduwe Rost van Tonningen te pakken had. Daarmee hebben we vrijwel heel extreem-rechts Nederland in kaart kunnen brengen, daar stonden zo'n 500 namen op. Dat was dan iemand die eerst bij de Centrum Partij is gegaan, werkte vervolgens voor de BVD en Joop Glimmerveen. Op die manier heeft de BVD het hele ledenbestand van Janmaat kunnen kopiëren. En Janmaat als kamerlid doet daar dan niets aan." 

De voornaamste extreem-rechtse partij is de Centrum Demokraten, maar die wordt nauwelijks serieus genomen vanwege diens voorman Hans Janmaat. Hoe groot achten jullie de kans dat die man gewipt wordt binnen de partij?  

Ronald: "Die kans is klein. Janmaat staat heel stevig binnen de Centrum Demokraten. Een ieder die z'n kop boven het gras uitsteekt, tjak! Die staat heel stevig en maakt niet dezelfde fout als in '84 toen hij zich liet vervangen als partijvoorzitter. Dat was in feite de oorzaak van de toenmalige konflikten, die natuurlijk onderhuids al speelden. Maar Janmaat heeft overigens nauwelijks de kapaciteiten om leider te wezen. Als je hem op de tv ziet, lijkt het meestal alsof ie dringend naar de wc moet. Er zitten een paar anderen in de partij die meer kapaciteiten hebben." 

Extreem-rechts heeft vorig jaar met de gemeenteraadsverkiezingen aardig gescoord, verwachten jullie een verdere groei?  

Ronald: "Met de Staten-verkiezingen zullen ze waarschijnlijk ook een paar zetels halen, maar mijn inschatting is dat deze tendens vrij snel stabiliseert." 

Heeft Nederland niet te maken met een vrij sterke toename van vreemdelingenhaat, hetgeen extreem-rechts in de kaart speelt? 

Ronald: "Het is heel goed mogelijk dat er sprake is van een toename voor vreemdelingenhaat. Maar ik denk dat dergelijke racisten, als je ze zo mag noemen, niet op een figuur als Janmaat zullen stemmen. Dat gaat ze net weer iets te ver namelijk. Ze zijn dan wel tegen een toename van buitenlanders maar ze zijn dan nog geen racist."  

Pieter: "Je ziet ook dat andere politieke partijen als gevolg van de CD en CP meer naar rechts verschuiven met hun programma." 

In '82 ging de CP de politiek in als officiële partij. Welke gevolgen had dit voor de buitenparlementaire extreem-rechtse groepen?  

Ronald: "Een aantal leden van die groepen zijn overgestapt naar de CP toentertijd en dat zelfde zag je gebeuren in '89, toen Janmaat opnieuw in de kamer kwam." 

Heeft de aandacht voor het fascisme in Oost-Europa momenteel, gevolgen voor dergelijke stromingen hier. Wordt hierdoor in toenemende mate de samenwerking geïntensiveerd? Gelet op de open grenzen in Europa binnen een paar jaar. 

Ronald: "Een aantal Nederlandse groepen wordt al een tijd gesteund door met name Belgische en Duitse groepen, maar zelfs dat heeft weinig effekt. Die steun bestaat uit financiële giften, het verzorgen van drukwerk (van belabberde kwaliteit overigens). Begin vorig jaar werd door de westduitse politie al het verkiezingspropagandamateriaal van CP'86 in beslag genomen, toen het vanuit Duitsland naar Nederland gebracht zou worden. Er is een zeer serieus samenwerkingsverband tussen CP'86 en groepen als het Vlaams Blok en Voorpost in België en de Republikaner in Duitsland. Het 'voordeel' daarvan is dat die buitenlandse groepen nu niet met de CD gaan samenwerken. Het is overigens nog maar de vraag hoe lang CP'86 legaal blijft, want die gaan erg ver in hun uitlatingen. Justitie heeft tot op dit moment kennelijk nog geen zin om daar iets aan te doen. Misschien dat ze het te link vinden om een partij met een aantal volksvertegenwoordigers aan te pakken." 

Pieter: "Het is natuurlijk wel zo, dat zolang een dergelijke klub legaal blijft, het vrij makkelijk in kaart te brengen is. In die zin hebben wij ons er over verbaasd waarom justitie nooit een huiszoeking heeft verricht bij Mordaunt van het JFN. Want Mordaunt was het sekretariaat, hij had alles in huis...."  

Ronald: "...en justitie had legio aanleidingen om het JFN verboden te verklaren..."  

Pieter: "…dus we hebben altijd gedacht dat justitie het meeste al wist." 

Ronald: "Het ANS, dat in feite afkomstig is van een Duitse organisatie, oriënteert zich momenteel door in (oost)Duitse steden door de straten te marcheren, met name Homan en Van de Plas. Het is de vraag of ze verder die kant op gaan, naar Polen, Tsjechoslowakije, Hongarije... Kijk een doelstelling van het ANS is dat nog een groot deel van Polen, Tsjechoslowakije bij Duitsland gevoegd moet worden." 

Pieter: "Maar nogmaals, die samenwerking in Europees verband stelt ontzettend weinig voor. Ik denk dat Nederland op extreem-rechts gebied als een ontwikkelingsland wordt gezien, dat het op dit vlak niet serieus wordt genomen door buitenlandse groepen." 

Ronald: "Extreem-rechts van hier vindt het interessant om naar het buitenland te gaan, want dan kunnen ze hier bij hun kleine achterban de stoere bink uithangen dat ze kontakt hebben gehad met iemand als Le Pen. In een land als Engeland stellen georganiseerde fascistische groepen eveneens weinig meer voor. Zijn net als hier ten onder gegaan aan interne ruzies, sterk versplinterd. Maar het fysieke fascistische geweld op straat daarentegen komt er wel dagelijks voor." 

Bij de vestiging van asielcentra in kleinere dorpen stuit men nogal eens op verzet daartegen vanuit de plaatselijke bevolking. Hebben jullie aanwijzingen waaruit blijkt dat dit verzet aangewakkerd wordt vanuit extreem-rechtse hoek?  

Ronald: "Bij een aantal eerste mogelijke vestigingen van grote asielzoekerscentra als Goes en Stevensbeek bleken sommige mensen binnen het aktieve buurtverzet bekend bij ons, vanwege wat andere dingen. Vorig jaar oktober wilde de groep Voorpost in Oisterwijk een folderaktie organiseren om de plaatselijke bevolking te waarschuwen tegen de komst van een asielzoekerscentrum en dat hebben ze nog een paar keer gedaan. Als zij het buurtverzet niet organiseren, dan spelen ze er heel duidelijk op in." 

Hoe verloopt de samenwerking van het FOK met antifascistische aktiegroepen.  

Ronald: "Als we informatie doorspelen over bijvoorbeeld een folderaktie of een bijeenkomst, dan wordt er meestal wel iets tegen georganiseerd. Er kan een tegendemonstratie volgen of de plaatselijke politie wordt ingelicht en weten het zo te voorkomen. Ik wil wel een algemene opmerking plaatsen over antifascistische aktie. De diskussie is in het verleden vaak over welke strategie er gevolgd moest worden. In mijn ogen is dat onzin, er zouden zoveel mogelijk strategieën gevolgd kunnen worden." 

Maar groepen als de CD en CP'86 zitten vaak juist te wachten op protestakties, om dan te kunnen scoren in de media. Kijk maar naar afgelopen zomer, toen er een heisa ontstond rondom de tentoonstelling van de Anne Frank Stichting 'Eigen Volk eerst'. CP'86 haalde veel publiciteit met hun provocerende taktiek.  

Ronald: "Dat was wel een publiciteitsstunt daar in Dordrecht, met die verboden perskonferentie. Of de aankondiging van Janmaat om een kranslegging te houden in Kedighem, of de bijeenkomst in Delft (in '87, herdenking schietpartij in een koffiehuis). Dergelijke aktiviteiten zijn in onze ogen zo duidelijk bedoeld als provokatie en met wat rustig overleg tussen een aantal mensen, burgemeester en politie wordt zo'n gebeurtenis meestal verboden. Prima, houdt dat zo. Maar ga daar dan niet op die dag alsnog demonstreren, dan geef je ze teveel eer." 

Pieter: "Maar het zijn dan wel vaak mensen die toe zijn aan een dergelijke vorm van openlijk protest, die hebben niet genoeg aan een verbod op dat moment. Maar het is wel zo dat extreem-rechts vaak publiciteit krijgt doordat er van de andere kant overbodig op gereageerd wordt. Maar dan weer, vaak wordt een dergelijke stunt verboden op grond van openbare orde problemen. En het zou zo kunnen zijn dat door een afname van protestakties op straat, de opstelling van het plaatselijke bestuur lakonieker wordt." 

Ronald: "Maar als bijvoorbeeld de CD een serieuze bijeenkomst belegt, dan nemen we eerst kontakt op met de zaaleigenaar. In negen van de tien gevallen is dat voldoende, dat werkt nog steeds en dat is waarschijnlijk nog steeds het Kedighem-schrikbeeld. Mocht die de huur toch niet op willen zeggen, dan schakelen we een plaatselijk gemeenteraadslid in. Het gaat zo via de gevestigde kanalen maar het werkt tot nu toe steeds." 

Pieter: "En soms laten we een dergelijke bijeenkomst juist wel 'ongemerkt' doorgang vinden, zodat we kunnen bijhouden wie er zoal komen en waarbij we mooie foto's schieten..."  

Ronald: "...of om bepaalde informanten af te dekken, want binnen die groepen zijn ze natuurlijk ook regelmatig op zoek naar lekken." 

Jullie publiceren geen privé-adressen van extreem-rechts.  

Ronald: "Deels komt dat omdat er ooit in Den Haag een lijst opdook met namen en adressen van Centrum Partij leden met de mededeling erbij dat elke aktie geoorloofd zou zijn. Nou, afgezien van het feit dat er een aantal foute adressen op de lijst stonden, wat natuurlijk bijzonder pijnlijk is voor die mensen die er echt niks mee te maken hebben, willen wij geen enkele verantwoording dragen voor eventuele bedreigingen. Hoe goed bedoelt dan ook. En verder willen we geen gratis reklame maken voor dergelijke groepen." 

Pieter: "Normaal gesproken is het vrij moeilijk om aan adressen te komen van extreem-rechtse groepen, zoals het JFN of het ANS. Geïnteresseerden in dergelijke groepen zouden zo via het FOK adressen kunnen bemachtigen die ze anders niet kunnen vinden."  

Yan & Alex