Ravage   ● Archief    ● Overzicht 1990    ● Overzicht #67


UIT: NN #67 van 4 oktober 1990


BIOTECHNOLOGIE IN WAGENINGEN

Een groep mensen uit Wageningen heeft begin september een huis-aan-huis krant uitgebracht over biotechnologie. Met de krant worden mensen geÔnformeerd over biotechnologie en de instituten die zich daar in Wageningen mee bezig houden. Reden voor de krant is dat Wageningen op uitgekookte wijze mee doet in de wereldwijde technologie race op weg naar gemanipuleerd voedsel, en de gemeente en de landbouw universiteit nalaten mensen hierover te informeren. De krant is gemaakt door een groep mensen die in hun dagelijkse bezigheden doende zijn met uiteenlopende zaken als milieubescherming, dierenbescherming, krities Derde Wereld werk, konsumentenbelangen, wetenschapsdiskussie of aktiebeweging, verenigd onder de naam 'BlOOT'. We nemen in deze NN de inleiding van de krant over samen met een stuk uit de krant onder de naam 'Wat is biotechnologie'. Dit doen we omdat we vinden dat nog veel te weinig mensen geÔnformeerd zijn over de gevolgen van gebruik van biotechnologie, en deze krant een goede poging is om dit gemis te doorbreken. De informatie inde krant is het waard om ook buiten Wageningen gelezen te worden.

Biotechnologie. In Wageningen kan je er haast niet om heen. Als je Wageningen binnen komt via de rondweg kom je een groot bord met het opschrift 'agro-business park' tegen en in de bocht van de weg dringen de kontouren van de sleutelplaats van biotechnologen pas goed tot je door. Als je de weg volgt kom je langs de binnenhaven en het Agro-BTC, oftewel proefvelden en startplaats voor onder meer biotechnologiebedrijven.

Kom je Wageningen binnen over de Diedenweg, dan passeer je een bord van het ITAL. Dat instituut heeft een weg van kernenergie naar biotechnologie afgelegd en geeft tijdelijk huisvesting aan Key-Gene, ook een biotechnologiebedrijf. Zelfs al kom je via de sluiproute over de Generaal Foulkesweg Wageningen binnen, dan passeer je een biotechnologiebolwerk: de Dreyen. Dat heeft naam gemaakt met de transgene muizen. Het binnenveld biedt ook geen uitweg: aan de Marijkeweg ligt Zodiac, waar biotechnologiese eksperimenten op dieren worden uitgevoerd.

Een fietsroute langs de verschillende instellingen en bedrijven die zich op het pad van de biotechnologie begeven zou een volle weekend-besteding zijn. Nog niet genoemd zijn de Stichting voor Plantenveredeling, het instituut voor Agro-Technologies Onderzoek, De Dorschkamp en vele andere instituten en vakgroepen van de Landbouwuniversiteit. Kortom, wie Wageningen zegt, zegt biotechnologie.

Oplossing...

Door wetenschappers en pleitbezorgers van biotechnologie wordt deze technologie gepresenteerd als de oplossing voor een reeks problemen, zoals het milieuprobleem en de honger in de wereld. Het geloof in biotechnologie lijkt wel te worden gekenmerkt door een onvoorwaardelijke aanbidding. Opvallend is dat diezelfde positieve geluiden ook klonken over de 'groene revolutie' en de 'chemische revolutie'.

Deze brachten daarentegen een tijd van overv1oedig gebruik van bestrijdingsmiddelen. Deze zogenaamde revoluties hebben ons juist weer met nieuwe problemen opgezadeld, waaronder het milieuprobleem. Andere problemen, zoals de honger in de wereld, zijn er door verergerd. De afhankelijkheid van vele zogenoemde 'Derde Wereld' landen is er door toegenomen, en daarmee ook de armoede en honger.

...of probleem

Hoewel biotechnologie vaak omgeven wordt door een magische klank, is het maar de vraag of het oplossingen kan bieden en niet zelf onderdeel is van het probleem. Voor de milieuproblematiek geeft biotechnologie als oplossing bomen die bestand zijn tegen zure regen en zink etende bakteriŽn die de vervuilde bodems mogen 'schoon' maken. Aan de oorzaken van de vervuiling van de bedrijven lijkt zij niets te doen. Sterker nog, biotechnologie lijkt het mogelijk te maken dat de vervuilende manier van produceren door kan gaan, omdat de schadelijke gevolgen aan het oog worden onttrokken. Het zou toch meer voor de hand liggen om de vervuiling aan te pakken?

Als 'oplossing' voor de honger in de wereld denkt biotechnologie hogere produkties te kunnen bieden. Het probleem is echter niet dat er te weinig wordt geproduceerd, maar dat de verdeling oneerlijk is. De oorzaken daarvan gaan terug tot het kolonialisme: de ekonomieŽn in de 'Derde Wereld' zijn zo ingericht dat zij niet produceren voor de eigen behoeften, maar voor bedrijven in de Westerse landen. Zo kan het zijn dat honger samen gaat met overvloeden aan landbouwgebieden die worden geŽxporteerd naar het Westen. Eigenlijk gaat het dus om een politiek probleem.

Het is waarschijnlijk dat biotechnologie de situatie zal verergeren. Het ligt voor de hand dat Derde Wereld landen nog afhankelijker worden van Westerse technologie. Veranderingen in de grondstoffenmarkt kunnen ook ingrijpende gevolgen hebben. Unilever is bijvoorbeeld in staat om op biotechnologische wijze nep-kakao uit plantaardige olie te maken. Voor een land als Ghana, dat voor een groot deel afhankelijk is van inkomsten uit de export van kakao, zal deze ontwikkeling ingrijpende gevolgen hebben. Soortgelijke ontwikkelingen doen zich ook voor op de suikermarkt en vele andere markten.

Ook voor konsumenten lijkt een biotechnologiese toekomst wrange vruchten te dragen. Voedsel dat niet meer bestaat uit bewerkte gewassen, maar uit een hutspot van wat zetmeel, eiwit, vet en toevoegingen voor geur, kleur en smaak. Ook worden landbouwhuisdieren genetisch gemanipuleerd om hogere produkties van onder andere melk en vlees te realiseren. Wat dat betekent voor de kwaliteit van het voedsel is niet bekend. En in hoeverre mogen landbouwhuisdieren steeds meer tot lijdend voorwerp van de drang naar hogere produkties worden gemaakt? We kunnen ons ook afvragen of er al niet genoeg wordt geproduceerd.

Ondanks alle negatieve gevolgen krijgen we biotechnologie op ons bord gegooid. De gemeente Wageningen voert een stimuleringsbeleid en aan de Landbouwuniversiteit wordt druk geknutseld. Het preciese werk wordt omgeven door een angstvallig stilzwijgen. Het enige dat we te horen krijgen zijn lovende geluiden om ons aan de hand van een zogenaamde publieksvriendelijke uitvinding te overtuigen van de weldadige werking van biotechnologie.

Krant

Met de krant besteden we aandacht aan wat biotechnologie is en aan de gedachtewereld er achter. Tegelijkertijd willen we het∑ nadenken over alternatieven stimuleren. Informatie over alternatieven voor biotechnologie klinkt namelijk nauwelijks door. Dat moet maar eens afgelopen zijn. Alternatieven zijn er namelijk wel degelijk. IdeeŽn over rechtvaardige verhoudingen tussen de Derde Wereld en de Westerse landen, over oplossingen voor het milieuvraagstuk, over een alternatieve landbouw, over een andere wetenschap en ga zo maar door.

Naschrift NN:

Extra exemplaren van de krant zijn te bestellen via overmaking van f.2,50 per stuk (bedrijven 5,00) op giro van 3484540 van BIOOT Wageningen, of via postbus 269.

Inhoud van de krant: Stukje over veldproeven met gemanipuleerde planten 'Wat is biotechnologie ?', zie deze pagina De Nieuwe Weg, agro-bussines park te Wageningen, Fantasiestuk (?!) over de gevolgen van konsumptie van gemanipuleerde eieren, artikel over gemanipuleerd voedsel Dierenleed tijdens "hightech" dierproeven, nep-kakao en suiker "Sleutelen tegen de milieuvervuiling" Een fietstocht, inklusief kaart en routebeschrijving langs alle biotechnologie bedrijven en instituten in Wageningen.

WAT IS BIOTECHNOLOGIE?

Biotechnologie: een woord dat steeds vaker opduikt. Het is een begrip dat wordt gebruikt om een uitgebreide verzameling van technieken aan te duiden. 'Bio' geeft aan dat het iets met 'leven' te maken heeft. Biotechnologie kun je dus zien als de technieken die ingrijpen op levende wezens, zoals mikro-organismen (virussen, bakteriŽn, schimmels en gisten), planten, dieren en mensen. Biotechnologen willen de levensprocessen in deze levens z6 beheersen en beÔnvloeden dat het voor de mens nuttig resultaat oplevert.

In die zin vallen er heel wat zaken onder de noemer van biotechnologie. Zo wordt er bij het maken van brood en wijn gebruik gemaakt van gisten die er voor zorgen dat het brood rijst en de wijn gist. Ook zou je vele andere traditionele processen om levensmiddelen te bereiden biotechnologie kunnen noemen, evenals de geneeskunst. Niets nieuws onder de zon zo lijkt het, maar toch... Een aantal moderne technieken heeft voor tal van nieuwe, revolutionaire mogelijkheden gezorgd. We zullen hier vier van de belangrijkste bespreken.

1. Genetische manipulatie

In de vijftiger jaren werd er voor de biotechnologie een belangrijke ontdekking gedaan. De struktuur van het zogenaamde 'DNA', het molekuul dat verantwoordelijk is voor de erfelijke eigenschappen van levende wezens, werd ontrafeld. Hierbij bleek dat het DNA van levende wezens steeds uit ketens van vier verschillende bouwstenen is opgebouwd. De volgorde van deze bouwstenen in zo'n keten bepaalt de erfelijke eigenschap. Zo'n DNA-keten voor ťťn eigenschap wordt ook wel een 'gen' genoemd. Het enorme belang van deze ontdekking zit in twee belangrijke toepassingen die de afgelopen dertig jaar zijn ontwikkeld.

In de eerste plaats werden er technieken uitgevonden waarmee men heel precies kan bepalen welk stuk DNA, of welk 'gen' voor een bepaalde eigenschap verantwoordelijk is. Waar in de traditionele veredeling altijd langdurig op grond van uiterlijke kenmerken moest worden geselekteerd, is het met deze technieken mogelijk geworden dat zeer snel en doeltreffend te doen.

Daarnaast werden er verschillende technieken bedacht om natuurlijke kruisingsbarriŤres tussen soorten te doorbreken. Hierdoor kan men nu de genen van verschillende soorten bij elkaar brengen, 'rekombineren'. De belangrijkste van die technieken is de 'genetiese manipulatie', ook wel 'rekombinant-DNA techniek' genoemd. Een gen kan uit het DNA van een levend organisme worden losgeknipt en in het DNA van een andere soort worden ingeplakt.

Zo lopen er op de Wageningse Dreyen muizen rond waar een erfelijke eigenschap uit varkens is ingebouwd. Deze muizen produceren een varkensgroeihormoon. In de Verenigde Staten beschikken bedrijven over bakteriŽn met ingebouwde genen voor de produktie van groeihormonen. Hiermee kan men de produktie van melk en vlees bij koeien, varkens kippen en vissen stimuleren. Genetiese manipulatie wordt ook gebruikt om landbouwgewassen bestand te maken tegen bepaalde bestrijdingsmiddelen en ziekten. in AustraliŽ bestaan geneties gemanipuleerde 'zelfscherende schapen' die in een bepaalde tijd van het jaar vanzelf hun vacht verliezen. Toepassingen zijn er legio.

2. Weefselkweek en klonen

Alle cellen van een levend wezen bevatten dezelfde genen. Hoe een nieuwe cel zich ontwikkelt (bijvoorbeeld tot spiercel of bloedcel) wordt bepaald door de omstandigheden. Hierdoor kan uit een bevruchte eicel uiteindelijk weer een volwassen individu groeien en kunnen zich uit een plantenstek wortels ontwikkelen. Van dit gegeven wordt gebruik gemaakt bij de zogenaamde 'weefselkweek' bij planten. Hierbij wordt een plant in vele kleine stukjes gesneden.

Alle stukjes laat men vervolgens onder gekontroleerde omstandigheden in een reageerbuis weer uitgroeien tot volwassen planten. (Vaak wordt bij deze technieken gebruik gemaakt van plantedelen zoals knoppen in plaats van de hele plant, omdat deze snel groeien en infektie vrij zijn. red.)

Weefselkweek is reeds een erg populaire techniek, omdat men er nakomelingen mee kan verkrijgen die allemaal precies dezelfde erfelijke eigenschappen bezitten als de ouderplant. Zo past Unilever op grote schaal weefselkweek toe om hoogproduktieve oliepalmen te vermeerderen. Ook bij de teelt van siergewassen wordt veel gebruik gemaakt van deze techniek, bijvoorbeeld door de Shell-dochter Phytanova.

Het 'klonen' bij dieren komt in feite op hetzelfde neer. Een embryo kan meerdere malen worden gekliefd (in stukken gesneden) en vervolgens in een draagmoeder worden geplaatst om daar uit te groeien tot een volwassen dier. Het klonen van dieren maakt het mogelijk uit ouders met aantrekkelijke eigenschappen een groot aantal erfelijk identieke nakomelingen te verkrijgen. De toepassing hiervan is sterk in opkomst. Het bedrijf Embrytech in Zeist is onlangs gestart met het kloneren van hoogproduktieve koeien. In 1993 wil men jaarlijks 100.000 embryo's aan de veehouders kunnen leveren. (Dit zou in principe ook bij mensen kunnen, red.)

3. Celkweek

Een stap verder dan weefselkweek gaat de zogenaamde 'celkweek'. Plantencellen die in staat zijn een gewenste grondstof te produceren worden uit de plant gehaald en in een 'bioreaktor' geplaatst. Door in zo'n reaktor optimale omstandigheden te kreŽren worden deze cellen aangezet tot produktie. Hiermee kan de grondstoffenproduktie dus volledig worden losgekoppeld van de aarde. Deze techniek wordt momenteel voornamelijk toegepast op dure stofjes, zoals 'natuurlijke' kleurstoffen (onder andere indigo), smaakstoffen (vanille) en zoetstoffen. Maar ook voor meer grootschalig geproduceerde grondstoffen zoals katoen, kakao en sinaasappelsap wordt de mogelijkheid van celkweek onderzocht.

4. Enzymtechnologie

Vrijwel alle levensprocessen berusten op biochemische reakties. Deze reakties worden op gang gebracht door 'enzymen'. De kennis en de toepassing van enzymen, ofwel de enzymtechnologie speelt dan ook een sleutelrol in veel produktieprocessen in de levensmiddelenindustrie. Zo produceert het druivengist een enzym dat zorgt voor de omzetting van druivensuiker in alkohol.

Enzymen zijn ook verantwoordelijk voor de vertering van voedsel. Via genetische manipulatie kan de produktie,van een enzym worden ingebouwd in een bakterie. Deze gaat dan als een soort fabriekje enzymen maken. In de Verenigde Staten heeft men zo'n bakterie ontwikkeld die een enzym produceert dat zorgt voor de omzetting van maÔszetmeel in een zoetstof. Hiermee kunnen de Amerikanen hun overschotten wegwerken ten koste van de suiker.

Deze vier technieken worden ook op verschillende plekken in Wageningen gebruikt, bij de Landbouwuniversiteit en op tal van instituten. Wageningen levert daarmee een belangrijke bijdrage aan de verdere ontwikkeling van de moderne biotechnologie.

 

.Terug naar boven